نیازمندیها
هر لحظه و در هر نقطه از گیتی، چشم ادیان نیوز باشید و خبر ،سوژه و یا مطلب مورد نظرتان را برای ما ارسال کنید. Info@adyannews.com
کد خبر: 83065
تاریخ انتشار: 10 بهمن 1396 - 14:10
ربا در شریعت یهود، همانند سایر شرایع آسمانی، حرام بوده است و رباخواران علاوه بر استحقاق کیفر‎های اخروی، محکوم به مجازات‎‎های دنیوی، از قبیل روزه گرفتن، کفاره دادن و تازیانه خوردن می‎شدند و در مسیحیت نیز علاوه بر آنکه انجیل مسیحیت را تکمیل دین یهود میداند نه ناقض آن، مطالبی در انجیل آمده است که گواه بر حرمت ربا میکند.
بررسی مسأله «ربــا» در منظر ادیانبه گزارش ادیان نیوز، چند سالی می‎شود که در ایران بانک‎‎ها و موسساتی با نام‎‎ها و عناوین مختلف ظهور و بروز پیدا می‎کنند که بخشی از آن‎‎ها دارای مجوز از بانک مرکزی هستند و برخی هم مجوز‎های لازم را ندارند و گاهی هم این بانک‎‎ها و موسسات فاقد مجوز، بحران‎‎هایی در مقیاس کوچک در اقتصاد کشور ایجاد می‎کنند که بعضی اوقات بخش اعظم دارایی افرادی که در این بانک‎‎ها و موسسات مالی سپرده‎گذاری کرده‎اند، از بین می‎رود. اما عمدتا این بانک‎‎ها و موسسات مالی با تبلیغات اغواگرانه در مورد سود سپرده‎گذاری و ارائه تسهیلات پا به‎عرصه اقتصاد کشور می‎نهند و در ادامه فعالیت‎‎های خود گاه با شکست و گاه با موفقیت مواجه می‎شوند. در کنار این موضوع چند دهه است که در کشور بحث اقتصاد اسلامی و بانکداری اسلامی مطرح شده که در این‌باره نقد‎ نظر‎های بسیاری پدید آمده است.

برخی معتقدند که در میهن اسلامی، بانکداری اسلامی به محاق رفته و باید راهکار‎های جدیدی برای خلق یک سیستم بانکداری بر مبنای اقتصاد اسلامی ارائه کرد. شبهه‎ای که در زمینه بانک و بانکداری مطرح می‎شود و فقها هم در مورد آن بسیار بحث کرده‎اند، موضوع ربا در بانکداری است.

بحث بانکداری ربوی و خود ربا از دیرباز در جوامع گوناگون مطرح بوده است. در این زمینه حجت‎الاسلام والمسلمین حسین انصاریان طی مطلبی اشاره دارد: «گذشته از شرایع آسمانی، در فکر ساده و بی‎آلایش ملل و اقوام پیشین یک نوع عمل ظالمانه و دور از انصاف به‌شمار می‎رفته ولی به‎تدریج عادات زشت در آن تاثیر کرده و به‎قیاس کالا یا خانه که به اجاره واگذار می‎شده عنوان جدیدی برای آن تراشیده و بنام اجرت و مال‎الاجاره متداول کردند. ولی با تغییر دادن عنوان نمی‎توان آثار شوم آن را از افکار عمومی و محیط اقتصادی بزدایند، مخصوصا در نظام طبقاتی وسیله قاطعی در دست سرمایه‎داران در از پا درآوردن بدهکاران بود. در تمدن‎‎های بعدی، سود و بهره را به درصدی اندک محدود و زاید بر آن را غیر قانونی اعلام کردند و برای آن مجازات معین شد!»

به هر حال ادیان مختلف به موضوع ربا پرداخته‎اند؛ مثلا منابعی که از مذهب زرتشت در دست است، نشان می‎دهد که این مذهب به قرض‎دهنده اجازه می‎دهد برای پولی که قرض می‎دهد، سود دریافت کند، ولی در عین حال تاکید دارد که بهتر است در صورت تنگدستی بدهکار، چیزی از او نگیرد. بنابر شریعت زرتشت، قرض‎دهنده نمی‎تواند منافعی را که به‎عنوان سود از قرض‎گیرنده گرفته است، دوباره به کسی دیگر قرض بدهد و سود بگیرد. اگر یک نفر زرتشتی پول خود را قرض می‎داد، نمی‎توانست بیش از ۴/۱ اصل پول را به‎عنوان سود بگیرد و آن مقدار را هم باید به مصرف خوراک اهل و عیال خود می‎رساند. در ادامه گزارش سعی می‎شود ریشه ربا و موضع‎گیری نسبت به آن در ادیان مختلف با استفاده از نظر کارشناسان این حوزه به‎صورت اجمالی بررسی شود.

«برادر» در تورات کیست؟!
امروزه از تورات اصلی، اثری در دست نیست و نسخه فعلی آن، بعد از دوران اسارت و به‌دست علمای یهود نوشته شده است. با وجود این، وقتی به نصوص تورات فعلی می‎نگریم، به روشنی پیداست که ربا در شریعت یهود، همانند سایر شرایع آسمانی، حرام بوده است و رباخواران علاوه بر استحقاق کیفر‎های اخروی، محکوم به مجازات‎‎های دنیوی، از قبیل روزه گرفتن، کفاره دادن و تازیانه خوردن می‎شدند. در بخشی از تورات آمده است: «زمانی که مالی را به یهودی فقیر قرض دادی، رفتار تو با او همانند رفتار طلبکار ربادهنده نباشد و از وی مطالبه ربا نکن». 

یا در بخش دیگری می‎خوانیم: «اگر برادرت فقیر شد و دست نیاز به‎سوی تو دراز کرد او را یاری کن، خواه غریب باشد یا هموطن تو؛ او را کمک کن تا همراه تو زندگی کند و از او ربا نگیر و از خدای بترس». هم‎چنین تاکید شده است: «از برادرت هیچ سودی طلب نکن، نه بر پول نقد و نه بر طعام و نه بر هر چیزی که قرض داده می‎شود. فقط به بیگانه می‎توانی قرض ربوی بدهی». از عبارت اخیر، استفاده کرده و گفته‎اند که گرفتن ربا از غیر یهودی اشکال ندارد.

رشید رضا، از علمای اهل سنت، هنگام تفسیر آیه شریفه «فبظلم من الذین هادوا حرمنا علیهم» نص فوق را آورده و از استاد خود شیخ محمد عبده، نقل کرده که نسخه اصلی تورات فاقد عبارت «به بیگانه می‎توانی قرض ربوی بدهی» بوده است، اما در نسخه فعلی که بعد از دوران اسارت نوشته شده است، ظاهرا این جمله را از مفهوم کلمه برادر ـ که گرفتن ربا از وی نهی شده بود ـ استفاده کرده‎اند؛ یعنی می‎توانی به غیر برادر خود (غیر یهودی) قرض ربوی بدهی. در کتاب سلمونیک و شولحان عادوخ که متون احکام دین یهودند، بعد از ذکر انواع ربا، آمده است: «شبهات رباخوار مردود است و عمل او در حد شرک و یک کار پست حیوانی است».

در آیین یهود، علاوه بر تحریم ربا، احکام ربا، احکام و قوانینی در حمایت از بدهکاران وضع شده بود و گرفتن وثیقه جز با شرایط خاص، برای طلبکار جایز نبود. در تورات می‎خوانیم: «چون به همسایه خود قرض دهی، برای گرفتن گرو به خانه‎اش داخل مشو بلکه بیرون بایست تا شخصی که به او قرض می‎دهی، گرو را نزد تو بیرون آورد و اگر مرد فقیر باشد، در گرو او مخواب و به هنگام غروب آفتاب، گرو او را به او پس بده تا در رخت خود بخوابد و تو را برکت دهد».

همه این نصوص نشانه این است که ربا در شریعت یهود حرام بود. بنی اسرائیل مدت زیادی به این احکام عمل می‎کردند، اما به‎تدریج، در اثر حرص و مال دوستی به معاملات ربوی دست یازیدند و کار به‎جایی رسید که هنگام فقر و بی‎چیزی بدهکاران، پسران یا خود آنان را به‎جای طلب خویش، می‎گرفتند و به بندگی در می‎آوردند.

در رابطه با بحث تحریم ربا در ادیان مختلف و دین یهودیت حجت‎الاسلام والمسلمین حسنی، کارشناس مسائل اقتصاد اسلامی، معتقد است: «در دین یهودیت و دین مسیحیت ربا تحریم شده است و آیات متعددی هم در تورات و هم در انجیل مبنی بر حرمت ربا وجود دارد. یعنی بحث تحریم ربا در سه دین یهود، مسیحیت و اسلام بوده و در هر سه گروه از ادیان این‎گونه نبوده است که همه متدینین آن دین پایبند به حکم شرعی باشند و آن را رعایت کنند. یکی از مسائلی که ما در هر سه دین شاهد هستیم بحث حیله‎‎های فرار از رباست. متاسفانه در هر سه دین ما این موضوع را شاهد هستیم که برخی با انواع توجیهات و معاملات شبیه ربا حکم شرعی ربا را دور می‎زنند و شرعی بودن آن را تحریف و راهکار‎هایی به‎عنوان حیله ربا مطرح می‎کنند».

وی می‎افزاید: «در دین یهودیت هم حیله‎‎های ربا وجود داشته است. برخی از یهودی‎‎ها با استفاده یا به‎عبارت دقیق‎تر با سوءاستفاده از برخی واژه‎‎هایی که در تورات آمده است، ربا را تحریف کرده‎اند. در تورات وقتی خداوند متعال ربا را تحریم می‎کند، از واژه «برادر» استفاده کرده و فرموده است وقتی به برادرت قرض می‎دهی از او ربا نگیر. بخشی از یهودی‎‎ها گفته‎اند ما از این ‎چنین برداشت می‎کنیم که تحریم ربا به قوم یهود اختصاص دارد و بنابراین اگر یهودی با غیریهودی بخواهد معامله ربوی انجام بدهد، اشکالی ندارد چون تورات گفته است که از برادرت حق نداری ربا بگیری، اما به سایر ادیان و مذاهب و غیربرادر می‎توانی قرض ربوی بدهی!

بخشی از یهودیان با این توجیه وارد شدند و البته بعد‎ها به این هم اکتفا نکردند و بیان کردند که تورات روی کلمه «برادر» تاکید داشته و اگر منظورش غیریهودی بوده، باید روی کلمه «یهودی» تاکید می‎کرده است! بعد از این بود که بحث تحریم ربا را به «برادر» منحصر کردند و به خواهر، پدر، مادر، همسایه‎‎ها و اقوام یهودی هم ربا می‎دادند. با این توجیه قلمرو حرمت ربا در تورات را در قدم اول به قوم یهود و بعد در میان یهودی‎‎ها به برادر منحصر کردند و این باعث شد که ربا در قوم یهود گسترش پیدا کند و با این راه‎‎های دور زدن ربا و رباخواری از حرمت افتاد».

مسیحیان هم شریعت را دور زدند!
با مطالعه انجیل معلوم می‎شود که بیشتر تعالیم و دستور‎های حضرت عیسی (علیه‎السلام) جنبه پند و اندرز و نصایح اخلاقی دارد و بعد تشریعی آن کم است؛ به‎عبارت دیگر، حضرت مسیح (علیه‎السلام) احکام و قوانین کمتری آورد و بیشتر درصدد اجرای احکام تورات بود. آن حضرت در این‌باره فرمود: «گمان مبرید که آمده‎ام تورات یا صحف انبیا (ع) را باطل سازم، بلکه برای تکمیل آن‎‎ها آمده‎ام». بنابراین، دستور‎هایی که از تورات درباره تحریم ربا نقل شده است، شامل آیین حضرت مسیح (علیه‎السلام) نیز می‎شود. در عین حال در بخش‎‎هایی از انجیل می‎خوانیم: «اگر به کسانی قرض بدهید که انتظار پاداش از آن‎‎ها دارید، چه فضیلتی برای شما متصور است».

و هم‎چنین بیان شده است: «اگر به کسانی قرض دهید که امید بازگرداندن را از آن‎‎ها دارید، چه فضیلتی برای شما دارد! گناهکاران نیز به همدیگر قرض ربوی می‎دهند تا آن‎‎ها مثل آن را برگردانند».

تا عصر رنسانس، علمای مسیحیت هم‎صدا با کتاب مقدس، ربا را تحریم کردند و کوشیدند با بیان حکمت تحریم ربا، مردم را از ارتکاب این گناه باز دارند. قدیس گریگوار دونین ربا را گرفتن مال دیگران می‎دانست اما در قرن دوازدهم میلادی، عده‎ای از حقوق‎دانان با استناد به مجمع‌القوانین ژوستی نیان به دفاع از تجویز بهره پرداختند، لیکن سومین شورای لاتران مجددا گرفتن بهره را ممنوع و حکم کرد کسانی که آشکارا رباخواری را پیشه خود ساخته‎اند، حق شرکت در مراسم دینی را نخواهند داشت و هیچ کشیشی صدقات آن‎‎ها را قبول نخواهد کرد و اگر بدون توبه از دنیا بروند، اجازه دفن در گورستان عیسویان برای آن‎‎ها صادر نخواهد شد. قرن‎‎های زیادی ربا از سوی کلیسا و قوانین مدنی کشور‎های مسیحی، ممنوع اعلام شده بود.

کلیسا مسیحیان رباخوار را با یهودیان برابر می‎شمرد و برای آنان مجازات‎‎هایی اعمال می‎کرد. از قرن ۱۲ تا ۱۵ میلادی، به علت گسترش ارتباط بین شرق و غرب، تحولات بزرگی در تمام زمینه‎ها از جمله در فعالیت‎‎های اقتصادی پدید آمد و به‎تدریج، زمینه ترویج ربا در میان عموم مردم فراهم شد. توسعه صنعت و بازرگانی مستلزم به‎کارگیری پس‎انداز‎های راکد جامعه در معاملات بود. برای کشور‎هایی که درگیر جنگ یا مشکلات دیگری بودند، قرض کردن بسیار آسان‎تر از اخذ مالیات بود. اصناف، هم قرض می‎گرفتند و هم قرض می‎دادند و در هر دو صورت، بهره رکن اصلی معامله را تشکیل می‎داد. مالکانی که مشغول توسعه املاک خویش یا عازم جنگ‎‎های صلیبی بودند، از وام‎دهندگان استقبال خوبی کردند.

کلیسا‎ها و دیر‎ها که روزی پرچم مبارزه علیه رباخواری را برافراشته بودند، برای مقابله با افزایش روزافزون قیمت‎‎ها یا ر‎هایی از پیامد‎های مالی، دست نیاز به‎سوی یهودیان ـ که بزرگ‎ترین منابع مالی در اختیارشان بود ـ دراز کردند.

در این‌باره حجت‎الاسلام حسنی به خبرنگار پنجره می‎گوید: «در مسیحیت تا قرون ششم و هفتم میلادی با شدت و حدت در مقابل ربا مقاومت می‎شود ولی بعد از آن توجیهات ربا شروع می‎شود و بعد از صنعتی شدن اروپا و پدیده رنسانس می‎بینیم که بحث ربا و قرض دادن ربوی به اوج خود می‎رسد و باعث به‎وجود آمدن انواع حیله‎‎های فرار از ربا می‎شود.

بعد از رنسانس شاهد هستیم که بین Usury و Interest یعنی «بهره» و «ربا» فرق قائل می‎شوند و می‎گویند اگر نرخ بهره در حد عادلانه و متعارف باشد، این بهره است و ربا نمی‎شود اما اگر فاحش و بالا باشد و شامل نرخ‎‎های ناعادلانه شود، رباست و روی نرخ‎‎های بالا و نرخ‎‎های پایین فرق می‎گذارند و بعد زمینه گسترش بانکداری را براساس بهره به‎وجود می‎آورند و بیان می‎کنند چون نرخ سود و بهره بانک‎‎ها همیشه نسبت به نرخ بازار عادلانه است بنابراین بهره بانکی ربا نیست و اشکالی ندارد. با این توجیه که اصطلاحا بین بهره و ربا فرق می‎گذارند زمینه برای گسترش ربا فراهم می‎شود».

اعلان جنگ با خدا و رسول!
ربا در دین مبین اسلام نیز با جدیت و مکرر تحریم شده و آیات و احادیث و روایات متعددی در حرمت این فعل در دسترس است. از آن جمله سوره مبارکه بقره، آیه شریفه ۲۷۹ که خداوند می‌فرماید: «فَإِن لمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ منَ اللهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَکمْ رُووسُ أَمْوَالِکمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ/ پس اگر نمی‎کنید این کار را و دست از ربا نمی‎کشید اعلام کنید به جنگ با خدا و رسول خدا و اگر توبه کنید از ربا پس از برای شماست مایه و اصل اموال شما نه سود آنکه رباست، ظلم نکنید و مظلوم هم نشوید». در آیات دیگری هم منجمله آیه ۳۹ سوره روم، آیات ۲۷۵، ۲۷۶ و ۲۷۸ سوره بقره و هم‎چنین آیه ۱۳۰ سوره آل عمران بر حرمت ربا تاکید شده است. 

با وجود این، برخی از همان آغاز، با موضوع حرمت ربا به مخالفت برخاستند و بعد‎ها برخی از مسلمین راه‌هایی برای ر‎هایی از تحریم ربا ایجاد کردند. در این رابطه حجت‌الاسلام حسنی معتقد است: «در دین اسلام هم، شبیه دین یهودیت و مسیحیت، در همان ابتدا که ربا تحریم شد، گروهی از مسلمین در برابر حکم خداوند ایستادگی می‎کردند. در برابر این بیان خداوند که می‌فرماید «انماالبیع مثل الربا و احل الله البیع و حرم الربا» مخالفت می‌ورزیدند و معتقد بودند که قرارداد‎های بیع و ربا شبیه هم هستند چرا خداوند باید یکی را حرام کند و دیگر را حلال؟ و چه تفاوتی بین این‎‎ها وجود دارد؟! بعد هم که آیات قرآن آمد و با شدت و حدت ربا را تحریم کرد راه‎‎هایی برای فرار از ربا به‎وجود آوردند و قرارداد‎هایی شبیه ربا طراحی کردند که تفاوت ماهوی با ربا نداشتند و همان ربا محسوب می‎شدند».

در یک جمع‌بندی اجمالی می‎توان چنین برداشت کرد که در عرصه اقتصاد دست‎‎هایی وجود دارند که با وجود حرمت فعل ربا، هم‎چنان راه‎‎هایی برای فرار از این کار حرام دست و پا کرده‎اند اما باید توجه داشت که خداوند می‎فرماید: «وَ أَسِروا قَوْلَکُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنهُ عَلیمٌ بِذاتِ الصدُورِ/ و [اگر] سخن خود را پنهان دارید، یا آشکارش کنید، در حقیقت وی به راز دل‎ها آگاه است.»

منبع: تبیان
برچسب ها: ربا ، یهود ، مسیح ، اقتصاد
نام:
ایمیل:
Captcha
* نظر:
تازه های سایت