تحلیلی خبری ردنا (ادیان نیوز)
The news is by your side.

بررسی نظری فتنه از منظر علامه جعفری

به گزارش ادیان نیوز٬ در طول تاریخ نه تنها اشخاص بلکه ملت های مختلفی بوده اند که با فتنه ها، آشوبگری ها و تلاطم های متفاوت رو به رو بوده اند که در صورت مواجهه ی مناسب؛ انسجام و استحکام آنها را موجب گردیده و در غیر این صورت باعث تزلزل هر چه بیشتر آن ملت ها شده است اما باید توجه کرد که ورق های تاریخ معمولا تکرار می شوند و اگر حافظه ی تاریخی ملتی رو به فراموشی بگراید، همان فتنه ها دوباره جولانگاهی برای سوء استفاده کنندگان فراهم خواهد آورد تا غبارهای فتنه فضای فکری خواص و عوام را پوشانده و قربانیان خود را به صف ببندد لذا باید همه حوادث و جریانات اتفاق افتاده برای نسل های آینده یادآوری گردد و ابعاد و زوایای مختلف آن مورد بازنگری قرار بگیرد تا از وقوع دوباره ی آنها جلوگیری شود.
سرگذشت ملت ایران پر است از حوادث و جریانات مختلف که عرصه مناسبی برای عبرت آموزی است و در این سیر تاریخی فتنه های بسیاری رخ داده که نیازمند به تامل بیشتر می باشد، در این عریضه مقصود بررسی موضوع فتنه در نظام فکری علامه محمد تقی جعفری می باشد، البته آنچه که قابل تذکر می نماید این است که با وجود تحلیل های گوناگون در مورد فتنه هایی همچون فتنه ۷۸ و ۸۸، ضعف های جدی در رابطه با چهارچوب ها، تقسیم بندی ها و سطوح تحلیل مشاهده می گردد لذا این نوشتار به دنبال ارائه ی چهارچوب های مناسب بوده تا با عمق بخشی، غنای فکری بیشتری را در مواجهه ی با فتنه ی ۷۸ و ۸۸ شکل دهد تا دوباره دشمنان ملت ایران به فکر برپا کردن فتنه ی دیگری نباشند.

انواع فتنه
فتنه هایی که در جوامع انسانى بروز مى کند، همه از یک سنخ نبوده و انواع مختلفی دارد، نخست بایستى میان دو نوع از فتنه ها فرق گذاشته شود:
نوع اول:  «عبارت است از بروز رویدادى که آدمى را با نظر به ابعاد مختلفى که دارد، سَرِ دو یا چند راهى قرار مى دهد، که بعضى از آن راه ها مطابق اصول و قوانین عالى حیات به مقصد کشیده شده، بعضى دیگر بر خلاف جهت آن اصول بوده به سقوط و بدبختى ها منتهى مى گردد. اینگونه فتنه ها یکى از ضرورت هاى محرک تاریخ بشرى به سوى پیشرفت ها است که موجب تحریک احساس حق جویى و حق یابى آدمیان مى باشد. در حقیقت این یکى از جلوه هاى حکمت بالغه خداوندى است که از خمود و رکود آدمى در موقعیت هاى تثبیت شده اش جلوگیرى مى نماید. با یک نظر کلى تر مى توان گفت: هر انسان هشیار در همه دوران زندگانى، با فتنه جدیدى روبرو است.» پس نتیجه این می شود که این شق از فتنه بیش از آنکه مربوط به جامعه باشد، شامل تلاطم های درونی افراد می باشد.
در این نوع از حوادث، رویدادها و فتنه ها سطح تحلیل فردی و جایگاهی بسیار موثر می باشد و قطعا خصیصه های شخصی و فردی نقش به سزایی را برای سرنوشت انسان ها ایفا می کنند، با این توضیح که:
«امروز یک خواسته شهوانى سر راه تو را می گیرد و غریزه حیوانى تو را به هیجان در مى آورد که اگر آن غریزه را اشباع کنى، راهى مخالفِ اصول و قوانین عالى حیات پیش گرفته اى و اگر صرف نظر کنى، راه حق را پیموده یک پله بلندى ازحیات تکاملى را زیر پا گذاشته بالاتر رفته اى. فردا لذت مقام پرستى است که به سراغت آمده است، پس فردا …. » و همین روال در طول حیات انسان ادامه خواهد داشت « بطور کلى این اصل را در یک جمله بگوییم: تا رویدادهاى زندگى قابل تقسیم بر حق و باطل باشد و تا دو عامل متضاد “خود طبیعى‏” و “خود انسانى‏” قدرتى براى فعالیت در درون آدمى داشته باشند، براى حیات آدمى راهى جز مسیر فتنه ها وجود ندارد.» عنصر اساسی این نوع فتنه ها که آزمایش و تحریک احساس حق جویى و حق یابى آدمیان است به عنوان یکی از مشیت های الهی می باشد.

اما باید توجه داشت که همین نعمت خود می تواند عاملی برای نقمت و سرنگونی انسان گردد به طوری که در سال ۸۸ مقام پرستی برخی، فتنه ای را در درون آنها به پا کرده بود که به جای تمکین از قانون، به خود خواهی پرداخته و فرصت را برای انتقام گیری مناسب دیدند حال آنکه اگر در مقابل خواسته های نفسانی خود می ایستادند قطعا این گونه از اتفاقات رخ نمی داد. بدتر از آن اینکه بعد از گذشت نزدیک به ۵ سال هنوز اصحاب فتنه از مردم ایران به خاطر خود خواهی هایشان عذر خواهی نکرده اند.
نوع دوم: « فتنه هایى است که حیوانات انسان نما در جوامع یا در خانواده ها به وجود مى آورند که واقعیت ها را در تاریکى ها غوطه ور مى سازند و از تفکیک حق و باطل جلوگیرى مى کنند.» همان طور که مشخص شد به طور معمول منظور از “فتنه” این نوع دوم می باشد که بیش از آنکه فرد را بر سر دو راهی قرار دهد به طور گسترده یک جامعه را با خود درگیر می کند.
طبق اسناد و حتی به اذعان خود غربی ها در هر دو فتنه ۷۸ و ۸۸ کشورهایی مانند آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان و… اقدامات متفاوتی را از حمایت رسانه ای گرفته تا برنامه ریزی های پیچیده برای براندازی حکومت ایران علیه مردم انجام داده بودند و حال آنکه به تعبیر علامه جعفری همین حیوانات انسان نما در مجامع بین المللی شعار دموکراسی، قانون گرایی، عدم دخالت در امور داخلی کشورها، حقوق بشر و … را سر می دهند. اگر چه در برپایی این فتنه ها دست های بیگانگان حضور داشت اما «ضابطه کلى در این نوع فتنه ها که ما آنها را آشوب مى نامیم، این است که انسان هایى که شعله آشوب در میان آنان زبانه مى کشد، هر قدر ضعیف تر بوده باشند، در معرض تلفات بیشتر قرار مى گیرند.» و همین طور هم شد و افرادی که خود را در ظاهرا یار امام خمینی و نماینده رهبر کبیر می دانستند خود بر علیه این نظام، که امام خمینی(ره) حفظ آن را از اوجب واجبات می دانستند، از هیچ اقدامی فروگذار نکردند.
جنبه های فتنه
«حوادث و واقعیاتى که زمینه بروز فتنه را به وجود مى آورند، داراى ابعادى مرکب از حق و باطل مى باشند، زیرا آن امورى که حق محض یا باطل محض اند، مجالى به آشوبگران نمى دهند. هر فتنه و آشوبى دو جنبه دارد به این جهت بوده است که کلمه فتنه یا آشوب در زبان فارسى همواره مفهومى از فساد را دربردارد که بیش از سایر مفاهیم و جنبه هاى فتنه به ذهن شنونده یا خواننده نمودار مى گردد. حال دو جنبه اى بودن آن را هم توضیح مى دهیم»:

جنبه منفى
این جنبه شامل تباهى هایى است که فتنه ها به بار مى آورند، لذا باید نه تنها در طول فتنه ها بلکه حتی بعد از وقوع آن، جنبه های منفی مورد واکاوی قرار بگیرد و برای برطرف کردن آن اقدامات مناسبی صورت بگیرد. برخی از جنبه های منفی:
۱. «در هم ریختن ارزش هاى ثابت شده اعم از آنهایى که اصیل و پایدارند، مانند ارزش حیات انسان ها، و آن ارزش ها که موقت و فرعى مى باشند. شاید بتوان گفت که متزلزل شدن اصیل ترین ارزش ها که حیات آدمى است، ناشى از تلفات بیشمار انسان ها در طوفان و تلاطم فتنه ها بوده است که متاسفانه سرتاسر تاریخ بشرى را فرا گرفته است. با شیوع چنین پدیده اى، یک امر طبیعى است که روزها و شب ها در تزلزل وبى ارزش بودن حیات فکر مى کنیم و به جایى نمى رسیم.
۲. بر هم خوردن واقعیت هدف ها و وسیله ها و جابجا شدن آن دو که بایستى از محاسبه تفکیکى دقیق برخوردار شوند. رنج آورترین پدیده فتنه همین است که تکیه گاه مکتب ماکیاولى ها قرار گرفته است.
۳. پوچ شدن اصول و قوانین تثبیت شده بدون احساس ضرورتى براى تفکیک دو نوع صحیح و باطل آنها از یکدیگر.»
مهم ترین نکته ای که در این رابطه باید به آن توجه کرد این است که: « توقع مراعات واقعیات در فتنه ها و محفوظ نگاه داشتن سه عنصر مزبور(ارزش، وسیله و هدف، اصول و قوانین) از تباهى ها و سوء استفاده ها، درست مساوى توقع تنظیم خود بخودى صفحات کتابى ضخیم است که در یک جنگل بى سر و ته دستخوش طوفان ها گشته و هر صفحه اى در نقطه اى از جنگل به پرواز درآمده است.» بسیاری از ارزش ها در فتنه ۸۸ مورد اهانت واقع گردید و بسیاری از بی اعتمادی ها به دلیل شایعه پراکندی به وجود آمد حال باید توجه کرد که تا چه میزانی از این جنبه های منفی،  با روشن گری برطرف شده است واگر در این رابطه کم کاری هایی هم وجود داشته باشد، باید با اقدامات جدی و برنامه ریزی شده اصلاح گردد.

۲. جنبه مثبت
با وجود اینکه هر فتنه ای می تواند جنبه های مثبتی هم برای یک ملت داشته باشد اما با توجه به این که عبرت گیری وتجربه اندوزی به سختی در یک جامعه حاصل می گردد و روشن گری به طور کامل انجام نمی شود لذا نمی توان به خاطر این جنبه های مثبت فتنه، اجازه داد تا هر آشوبی جامعه را به تلاطم بکشاند و بهترین گواه بر این مدعا تکرار تاریخ می باشد چون اگر ملت ها از تاریخِ شکست ها و اشتباهات خود و دیگران درس می گرفتند قطعا نباید نسل های بعدی آن اشتباهات را تکرار می کردند و فتنه هایی شبیه گذشته حق و باطل را برای آنها غبارآلود می کرد. حال بعضى از جنبه هاى مثبت فتنه بدین قرار است:
۱. «نخستین جنبه مثبت فتنه ها، موضوع آزمایش است. افراد و طبقات درهنگام بروز فتنه ها در معرض آزمایش قرار مى گیرند. فتنه ها مانند بعضى از اختلالات روانى هستند که غالبا موجب بروز محتویات درونى انسان ها مى گردند.
۲. فتنه ها مى توانند قدرت تشخیص حق و باطل و تفکیک آن دو را ازیکدیگر به علیت برسانند. اشخاصى وجود دارند که توانایى آنها در هر حالى روشن نیست، و مانند این است که توانایى آنان به خواب رفته است، و در هنگام بروز فتنه ها بیدارمى شوند.
۳. فتنه ها براى انسان هاى آگاه، کار دیگرى هم مى توانند انجام بدهند وآن عبارتست از بیدار کردن هشیارى و آگاهى بیشتر درباره حق و باطل. در آن رویدادها که هر یک از حق و باطل بدون حرکت در پیرامون مرز یکدیگر و در قلمرو اختصاصى خود نمودار مى شوند، قیافه کاملا معینى از هر یک در دیدگاه انسانى قرار مى گیرد، در صورتى که در هنگام قرار گرفتن آن دو، در مرزهای نزدیک به هم، تشخیص و تفکیک آنها از یکدیگر موجب روشن گشتن ابعاد دیگرى از آن دو مى باشد.
۴. کمیت و کیفیت فتنه ها و تاثیر سطحى یا عمیق آنها در یک اجتماع مى توانند معلومات بسیار مفیدى درباره شناخت جامعه آشوب زده در اختیارهشیاران بگذارند، زیرا چنانکه گفتیم فتنه ها مانند بعضى از اختلالات روانى هستند که محتویات روانى مبتلا به آن اختلال را اگر چه بطور گسیخته ابراز مى نمایند.»
البته باید توجه کرد که: «این جنبه هاى مثبت، پدیده آشوب را تصحیح و تثبیت نمى کند، بلکه با نظر به ماهیت آن، ومختصات مفید و مضرى که دارد، شبیه به یک بیمارى اجتماعى است که فى نفسه دردآور و ضرربار است. در جنب این بیمارى انسان هایى مى توانند با تحقیق در ماهیت و مختصات آن، همچنین با کوشش براى پیدا کردن درمان آن، فوایدى را بدست بیاورند.»

جمع بندی

به نظر نویسنده با توجه به این که جنبه های منفی و مثبت فتنه ها از دیدگاه علامه جعفری استخراج و بیان گردیده همین مولفه ها خود شاخص ها و معیارهای مناسبی را برای بررسی کارنامه اقشار، طبقات مختلف و علی الخصوص مسولان ارائه می دهد که می توان میزان موفقیت نخبگان و خواص را در تبیین سه عنصر (ارزش، وسیله و هدف، اصول و قوانین) و عبرت گیری مردم از جریانات رخ داده در فتنه ها و تفکیک در مرزبندی دشمنان را مورد بررسی قرار داد. البته باید توجه داشته باشیم زمینه ی آزمایشی که در فتنه ها برای اشخاص و گروه های مختلف به وجود می آید نباید باعث این گردد که نیروهای انقلابی را با کوچک ترین خطا ولو به اندازه ی یک سکوت ترد کرد و قطعا در این آزمایش ها و امتحانات همه همچون عمار نمره کامل را کسب نخواهند کرد وخطاهایی را خواهند داشت اما نباید نمره کمتر از بیست را مردود به حساب آورد حال آنکه فراموش نشود که در مقام الگو گیری بدون شک عمارها از اولویت برخوردارند.
منابع:
علامه جعفری، محمدتقی: ترجمه و تفسیر نج البلاغه، تهران، ۱۳۵۸، جلد سوم، ذیل تفسیر خطبه پنجم.
تذکر: همه نقل و قول های مستقیمی که در داخل گیومه آمده است از علامه جعفری می باشد.
منبع: دیده بان
به خواندن ادامه دهید

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.

این وب‌سایت برای بهبود تجربه شما از کوکی استفاده می‌کند. حدس می‌زنیم شما با این کار موافق هستید، اما در صورت تمایل می‌توانید انصراف دهید. پذیرفتن ادامه