تصوف در قرن پنجم هجری
صوفیان قرن پنجم با یکدیگر فرق های بسیار دارند و بدیهی است که همة آن ها را صرفاً از باب این که در قرن پنجم می زیسته اند، نمیتوان تحت یک حکم کلی ولو به تقریب و تخمین باشد، در آورد.
ردنا (ادیان نیوز) – قرن پنجم، قرن تسلط ترک های سلجوقی بر ممالک ایران ودورة شیوع تعصّب و خراقات و سرگرمی به ظواهر شرع و نزاع های مذهبی بین فرق مختلفة اسلامی و دشمنی اهل علم با یکدیگر و غلبه ظواهر خشک بر فلسفه و بحث علمی آزاد و استخدام علم و دانایی برای منظور مجادلات مذهبی و محدود ساختن مباحث علمی به احساسات مذهبی است.
در بادی نظر، شاید خلاف آنچه گفته شد به نظر برسد. زیرا در این قرن در هر یکی از بلاد بزرگ ایران و عراق و مصر مدارسی دایر است که مبالغ زیادی صرف بنای آن شده و به طور مرتّب حاصل املاک و اوقاف معتبری به مصرف ادارة آن می رسد.ولی بعد از مطالعة دقیق معلوم می گردد که تأسیس این مدارس، غالباً نه به منظور حقیقت جویی و بحث آزاد علمی بوده، بلکه مقصود بارآوردن مبلّغان مذهبی بوده است. به این معنی که می خواسته اند دسته ایی را در فنون جدل و مناظره، چنان تربیت کنند که در مقابل مدعیان مذهب خود، از عهدة اثبات صحّت نظر مذهبی خود و افحام مدعیان برآیند.کتب و تصنیفات مدرّسان این مدارس غالباً در اطراف این منظور دور می زند و علومی که تدریس می شود.به طور کلی عبارت است از: فقه ، اصول ، حدیث ، علم کلام ، تفسیر وادبیات عرب. ولی تدریس فلسفه به طور تحقیق و با آزادی که در قرن سوم و چهارم تدریس می شده، متروک است.
در قرن پنجم بازار اشعری ها که مردم خشک وظاهربینی بودند و دشمن عقل و منطق محسوب می شدند، رواج یافت. فِرَق مختلف از سنّی و شیعه به جان یکدیگر افتادند. بزرگان هر دسته برای اهل مذهب خود مدارسی باز کردند و مجالس تدریس ترتیب دادند و به طوری که اشاره شد، منظور رواج مذهب خود بود در مقابل مدّعیان.از عجایب آن که بسیاری از معاریف صوفیة این قرن، مخصوصاً صوفیة قسمت اخیر قرن پنجم، بسیار متعصّب و خشک و پایبند به ظواهر بوده اند و همانطور که حجة الاسلام غزّالی به تکفیر فلاسفه برخاسته بود و مطلق مباحث و آرای حکمت ماوراء الطبیعه را باطل و کفر شمرده و کتاب تهافت الفلاسفه را نوشت. خواجه عبدالله انصاری از صوفیان اواخر قرن از آزاد منشی و حرّیت ضمیری که از شیوخ صوفیّه انتظار میرود محروم بوده و راه وصول به حق را در اتباع از ظواهر مذهب حنبلی می دانسته است. و هر از چند گاهی، علمای بزرگی همچون استاد ابوالقاسم قشیری که در آراء و عقاید خود حد تعادل و اعتدال را رعایت کرده، و این از اقوال وی در رساله قشیریه معلوم است. صوفیان قرن پنجم با یکدیگر فرق های بسیار دارند و بدیهی است که همة آن ها را صرفاً از باب این که در قرن پنجم می زیسته اند، نمیتوان تحت یک حکم کلی ولو به تقریب و تخمین باشد، در آورد. بلکه چون به دقّت آثار و اقوال آن ها را مطالعه نموده و با یکدیگر مقایسه کنیم، می بینیم که هریکی از آنها دارای فکر و سلیقه و طرز زندگی و ممیزات خاص و تعلیم مخصوصی هستند تا آنجاکه تفاوت بعضی از آن ها با یکدیگر، تفاوت بین زمین و آسمان است.
نکته دیگر در این قرن، نفوذ تصوّف و عرفان در شعر شروع شده، هر روز بیشتر و عمیقتر می گردد تا آن که در قرن ششم و هفتم و هشتم، کمتر شاعری است که با عرفان سر و کار نداشته باشد. در قرن پنجم دسته ای از شعرا پیدا شده اند که در عین این که زبان و مصطلحات آنها از حیث لفظ تقریباً همان الفاظ و همان مصطلحات قرن چهارم است. ولی این الفاظ و مصطلحات معانی مجازی تمثیلی و استعارات و کنایات دیگری به خود گرفته اند و به تدریج به جایی رسیده که فهم بعضی از این قبیل اشعار، نه تنها از حدود فهم و تصوّر جمهور عوام خارج است بلکه بعضی از خواصی که به آن اصطلاحات به خوبی مأنوس نباشند نیز از فهم مقصود عاجز می مانند. حاصل آن که در قرن پنجم تصوف و عرفان در شعر نفوذ یافت و روز به روز این نفوذ بیشتر و عمیق تر شد، به طوری که در قرن ششم تار وپود قسمت معظمی از اشعار مأخوذ از تصوف وعرفان بود و البته می بایستی چنین شود، زیرا مناسبت تصوف و شعر امری طبیعی بود. هر کس به آثار نثری صوفیّه آشنا باشد، تصدیق میکند که نثر عرفا همیشه رنگ شعر داشته وغالباً قیاس شعری در آن به کار رفته است. زیرا واضح است که صوفی با قال وقیل مدرسه و منطق و استدلال و جدل و برهان مخالف است. دیگر از نکات قابل توجه این است که صوفیان قرن پنجم که در بحبوحة مجادلات و منازعات مذهبی و جنگ های هفتاد و دو ملّت غالباً کنار نشسته و سرگرم مباحث خویش بوده اند، من حیث المجموع مورد احترام و ستایش مردم و ملوک بوده اند.
مهمترین کتب تصوف از صدر اسلام تا قرن پنجم هجری
1) كتاب «اللمع فيالتصوف»: تأليف ابونصر عبداللهبن علي سراج طوسي متوفي 378 هجري معروف به «طاوس الفقراء» اين كتاب ظاهراً قديميترين و روشنترين كتابي است كه در موضوع تصوف از قدما مانده و ازاين لحاظ مي توان گفت كه پايه و مايه كتابهاي بعدي است كه در تصوف نوشته شده است به طوريكه ابونصر خود دراين كتاب تصريح كرده كتاب لمع را به خواهش يكي از ياران خود نوشته است.در كتاب اللمع علاوه بر مطالب مخصوص مربوط به تصوف از قبيل «مقامات» و «احوال» مسائل و مطالب گوناگون ديگر نيز مورد بحث قرار گرفته و هركدام به نحوي با تصوف ارتباط داده شده است مندرجات كتاب مشتمل بر مقدمه و 13 «كتاب» و 151 باب و دو فصل است.
2) كتاب «التَعَرّف لِمَذهَبِ اَهلِ التَّصوف»: تأليف ابوبكر محمدبن اسحق بخاري كلابادي، متوفي 380 هجري معروف به «تاجالاسلام» كه يكي از بزرگان عرفاء اسلامي است، اين كتاب بطوريكه خود مؤلف در مقدمه آن نوشته است، در بيان وصف طريقه صوفيه و سيرت آنها و بيان عقايد آنان در توحيد و صفات خداوند و ديگر مسائل و مباحثي كه مربوط بطريقه است تأليف گرديده و درباره اخلاق و آداب و اشارات و كنايات مخصوص آنان بحث شده است.مطالب كتاب در يك مقدمه و 75 باب تدوين گرديده است.
3) کتاب « رساله قشیریه»: تأليف ابوالقاسم قشيري است.
4) کتاب «كشفالمحجوب»: تأليف، ابوالحسن عليبن عثمانبن ابي علي جلايي هجويري غرنوي، متوفي. حدود 470 هجري قمري است كه از بزرگان و پيشوايان و مشايخ صوفيه قرن پنجم ميباشد، كتاب كشفالمحجوب قديمترين كتاب فارسي در تصوف است كه بيش از نهصدسال پيش به نثر پخته و شيواي فارسي برشته نگارش درآمده و در زبان فارسي ازاين لحاظ بي مانند است، اين كتاب يكي از منابع و ماخذ كتب صوفيه بعد از هجويري است.
5) کتاب «احیاء العلوم وکیمیای سعادت»: تأليف: امام محمد غزالي متوفي 505 هجري كه از كتابهاي نفيس و كممانند در تصوف و اخلاق محسوب ميشوند كتاب احياء علومالدين كه به احياءالعلوم معروف است به زبان عربي تأليف شده و امام غزالي آن را در مدت گوشهگيري و انزوا نوشته است شروع بهتأليف كتاب در بيتالمقدس و انجام آن در دمشق بوده و تاريخ تأليف آن حدود 490 هجري است. كيمياي سعادت به احتمال نزديك به يقين خلاصه و ترجمهاي است از كتاب احياءالعلوم كه خود غزالي آنرا انجام داده و بزرگترين و مهمترين مؤلفات فارسي غزالي است در اخلاق و تصوف كه تاريخ تأليف آنرا ميان 490- 500 هجري نوشتهاند كه پس از تأليف احياءالعلوم بوده است.
منبع: منشور عبودیت در تصوف؛ دکترحسین شهبازی، نشر زوّار تهران