حل مشكل دو راهي بين تشبيه و تنزيه

به گزارش خبرنگار ردنا (اديان نيوز)، حجت‌الاسلام والمسلمين حامد شيواپور، عضو هيئت علمي دانشگاه مفيد در سي امين نشست دوره عرفان و معنويت با عنوان «معنويت و خداي الهيات سلبي» با بيان اينكه دو اصطلاح معروف تشبيه و تنزيه در فلسفه و عرفان به كار مي‌رود، عنوان كرد: تشبيه يعني قائل شدن به شباهت بين خداوند و مخلوقات با تأكيد بر انسان است و به طور عمده زماني كه كلمه تشبيه بيان مي‌شود شباهت خدا با انسان است و تنزيه يعني منزه كردن خداوند از شباهت با مخلوقات به ويژه انسان است.

وي خاطرنشان كرد: تشبيه دو گونه جسماني و معنوي دارد كه در تشبيه جسماني خداوند در ويژگي جسماني مانند دست، پا، چشم، گوش، اعضا و جوارح شبيه انسان دانسته شده است.

عضو هيئت علمي دانشگاه مفيد با بيان اينكه در الهيات معاصر و جديد مسيحي دو اصطلاح شخصي بودن خدا يا انسان‌وار بودن خدا و شباهت خدا به انسان بيان مي‌شود، تصريح كرد: به كسي شخص مي‌گوييم كه داراي آگاهي و اراده باشد كه در اين زمينه فرشتگان، جن و موجودات ديگري كه در كرات و مكان‌هاي ديگري به جز زمين زندگي مي‌كنند مي‌‌توانند شخص باشند بنابراين پرسنال بودن خدا اعم از انسان‌وار بودن خدا است و در الهيات مسيحي خدا شخص‌وار و موجودي داراي آگاهي و اراده است كه سخن ما را مي‌شنود و ما را مي‌بينيد.

وي يادآور شد: در الهيات سلبي صفات خدا به عنوان موجود غير انسان‌وار و غير شخصي در نظر گرفته مي‌شود البته بايد در نظر داشت عبادت يا دعا دو تجلي معنويت در دين دارد ولي پيش فرضي در دعا كننده بايد وجود داشته باشد تا فرد بتواند از خداوند درخواستي داشته و خداوند را عبادت كند يعني اينكه خداوند سخن را مي‌شنود و من را مي‌بيند و اگر چنين فرضي وجود نداشته باشد عبادت معنا ندارد.

حجت‌الاسلام شيواپور ادامه داد: لازمه عبادت و دعا در اديان ابراهيمي اين است كه شخص دعا كننده معنايي از شخصي بودن خدا و تشبيه در ذهنش داشته باشد و اگر تمام ويژگي‌هاي انساني را از خدا سلب كنيم شابستگي پرستش را ندارد و نمي‌توانيم با او ارتباط داشته باشيم.

وي با بيان اينكه معروف‌ترين تصوير از چنين خدايي در الهيات يوناني و الهيات ارسطويي وجود دارد، خاطرنشان كرد: ارسطو خدا را به گونه‌اي ترسيم مي‌كند كه به جزئيات علم ندارد و به غير خود توجه ندارد و تنها به خود فكر مي‌كند و با چنين تصوري از خدا عبادت و دعا كردن معنا ندارد.

عضو هيئت علمي دانشگاه مفيد تأكيد كرد: لازمه عبادت و دعا كردن تصور از خدا به عنوان موجودي است كه به غير خود آگاهي دارد و صداي غير خود را مي‌شنود واكنش و توجه مي‌كند اگر اين معنا در ذهن نباشد عبادت و دعا امري بي‌معنا است بر اساس اين ديدگاه اگر بنا باشد خدا را بپرستيم و او را بخوانيم بايد حدي از تشبيه را بپذيريم.

وي بسياري از متون تنزيهي را مربوط به عدم شباهت خدا با انسان عنوان كرد و افزود: بر اين اساس خدا مانند ديگر موجودات نيست و تمام اين تعاليم ديني ما را به تنزيه خداوند از شواهد جسماني و شباهت به انسان دعوت مي‌كند.

حجت‌الاسلام شيواپور يادآور شد: عقل ما مي‌گويد كه بايد خداوند را از ويژگي‌هاي انساني تنزيه كنيم و از طرف ديگر در دعا و عبادت كردن حدي از تشبيه را بايد در نظر بگيريم و بدون اين حد ارتباط با خدا، دعا و عبادت بي‌معنا است بنابراين در يك دو راهي قرار مي‌گيريم به طوري كه اگر بخواهيم جانب عقل متون مقدس را بگيريم كه ما را به تنزيه فراخواندند جايي براي دعا و عبادت نمي‌ماند و از سوي ديگر اگر بخواهيم به سراغ عبادت و دعا برويم حدي از تشبيه را بايد در نظر بگيريم.

وي با اشاره به حل مشكل دو راهي بين تشبيه و تنزيه گفت: جمع بين تشبيه و تنزيه در قرآن، روايات، سخنان حكيمان و عارفان پيشنهاد شده و به عبارتي ديگر تشبيه در عين تنزيه و تنزيه در عين تشبيه. آيه‌اي در قرآن وجود دارد كه تشبيه در كنار تنزيه بايد وجود داشته باشد.

عضو هيئت علمي دانشگاه مفيد به آيه 11 سوره شوري اشاره كرد و افزود: در اين آيه بيان شده « لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» كه نمونه خوبي است كه تشبيه و تنزيه را جمع كنيم. ابن عربي مهمترين الهي‌دان و عارف مسلماني است كه بيش از همه بر جمع بين تشبيه و تنزيه تأكيد كرده بر اين آيه دست گذاشته و در آثار ديگر به اين آيه استناد مي‌كند و مي‌گويد كه هيچ چيز شبيه خدا نيست و در عين حال خدا شنوا و بينا است.

وي خاطرنشان كرد: در روايات شيعه از امير مؤمنان (ع) تا ائمه ديگر سخنان و اشارات فراواني مبني بر جمع بين تشبيه و تنزيه بيان شده است.

حجت‌الاسلام شيواپور افزود: خداوند خبر مي‌دهد ولي خبر دادن خداوند شبيه خبر دادن انسان نيست و خداوند مي‌شنود ولي شكاف گوش ندارد كه از راه شكاف گوش بشنود. خداوند حرف مي‌زند ولي لفظ به كار نمي‌برد. مسير جمع بين تشبيه و تنزيه مسيري است كه در روايات ما ترسيم شده است.

وي با اشاره به اصل سخن ابن عربي اظهار كرد: بر اين اساس راه درست رعايت تعادل بين تشبيه و تنزيه است. ابن عربي كمك مي‌كند كه در كنار ادله نقلي، ادله عقلي داشته باشيم كه نفي تنزيه محض و جمع بين تشبيه و تنزيه است اينكه بگوييم خدا در عرش خود است و توجه به غير ندارد؛ محدود و مقيد كردن خداوند است كه چنين تصوري از خدا درست نيست.

يادآور مي‌شود، دوره تخصصي عرفان و معنويت از سوي مؤسسه بين المللي حكمت، وي‍ژه ماه مبارك رمضان هر شب ساعت 9:30 به صورت آنلاين برگزار مي‌شود.