دیپلماسی حج؛ فرصتی تمدنی برای بازسازی اعتماد و همبستگی امت اسلامی

به گزارش ادیان نیوز؛ در ادامه سلسله جلسات جهاد تبیین، وبینار تخصصی-تحلیلی با عنوان «دیپلماسی حج و همگرایی مسلمانان» در دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد.

در این وبینار،حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد مهدی تسخیری، معاون ارتباطات و امور بین الملل دانشگاه ادیان و مذاهب،با تأکید بر ظرفیت بی‌بدیل حج در بازسازی اعتماد میان کشورهای اسلامی اظهار داشت: نخستین گام، پذیرش حج به‌عنوان عنصری کلیدی در دیپلماسی امت است.

وی تصریح کرد که باید از فضای معنوی و اخلاقی حج برای کاهش سوءتفاهم‌های منطقه‌ای بهره برد و تجربیات تاریخی و حوادث سال‌های متمادی این آیین را برای ترمیم حس اعتمادسازی به کار گرفت.

دکتر تسخیری نقش گفت‌وگوهای نخبگانی، نشست‌های فرهنگی و دیدارهای غیررسمی در حاشیه حج میان اندیشمندان (بدون پروتکل‌های معمول) را برجسته دانست و بر استفاده از ظرفیت حج برای ایجاد دیپلماسی چندلایه (مردمی، نخبگانی، دینی و فرهنگی) تأکید کرد.

معاون ارتباطات دانشگاه ادیان و مذاهب در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع «حج و مسئولیت اخلاقی امت در برابر جنگ‌ها و تجاوزها» پرداخت و بر تبیین مفهوم «نُصره المظلوم» در سنت اسلامی و پیوند آن با همبستگی امت تأکید نمود. به گفته وی، حج می‌تواند وجدان جمعی مسلمانان را نسبت به رنج ملت‌های تحت تجاوز بیدار کند و از این رهگذر، گفتمان عدالت، مقاومت مشروع و دفاع از کرامت انسانی تقویت شود.

این تحلیل‌گر مسائل جهان اسلام سپس به نقش کشورهای خلیج فارس در همگرایی یا واگرایی امت اشاره کرد و با نقد شکاف‌های سیاسی و امنیتی میان این کشورها و کشورهای مورد تجاوز، خاطرنشان ساخت که قدرت اقتصادی خلیج فارس می‌تواند به جای تشدید اختلافات، پشتوانه وحدت و بازسازی منطقه شود. وی با ذکر مثال امارات متحده عربی، یادآور شد که نقش‌آفرینی نظامی-امنیتی این کشور، هزینه‌های کلان در مراکز تحقیقاتی غرب (آمریکا، انگلیس، آلمان و فرانسه) برای شخصیت‌سازی، و مواضع بحث‌انگیز در قبال حوادث عراق، جنگ یمن، اختلافات لیبی و حتی پشتیبانی از گروه‌های تکفیری، جای تأمل جدی دارد. به باور ایشان، امارات به یکی از پادگان‌های صهیونیست‌ها در منطقه تبدیل شده، در حالی که خود رژیم اشغالگر قدس نیز پایگاه نظامی آمریکا محسوب می‌شود که فرماندهانش بر سیاست کلان واشنگتن تأثیرگذارند.

دکتر تسخیری بر نقد سیاست‌های مبتنی بر رقابت‌های قومی و ژئوپلیتیک تأکید کرد و ارائه الگوی همکاری اسلامی-انسانی را در روزهای حج (بدون دغدغه‌های رایج سیاسی) شدنی دانست.

وی تبدیل تهدیدهای کنونی به فرصت‌های همگرایی را از محورهای اصلی دیپلماسی حج برشمرد و سه راهکار ارائه داد: نخست، استفاده از حج برای بازتعریف دشمن مشترک امت اسلامی بر اساس قرآن و سنت؛ دوم، تقویت گفتمان «امت واحده» در برابر گفتمان‌های تفرقه‌افکن؛ و سوم، ایجاد شبکه‌های همکاری میان علما، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی و رسانه‌ای در موسم حج.

معاون ارتباطات دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه، نقش‌آفرینان اصلی در دیپلماسی حج را به چهار گروه تقسیم کرد: نخست حجاج که می‌توانند تجربه وحدت و همدلی را به جوامع خود منتقل، حج را به مدرسه بصیرت و مسئولیت اجتماعی تبدیل، و دیوارهای تبلیغات سیاسی را با ارتباطات مردمی بشکنند. دوم، مسئولان حج که وظیفه طراحی برنامه‌های فرهنگی مشترک میان کاروان‌ها، فراهم‌سازی بستر گفت‌وگوهای بین‌المللی و مدیریت پیام‌های وحدت‌بخش را بر عهده دارند. سوم، روحانیون و اندیشمندانی که باید مبانی قرآنی و نبوی وحدت را تبیین، از بحران‌های منطقه تحلیل عالمانه ارائه و حجاج را برای تبدیل تجربه حج به رفتار اجتماعی پایدار هدایت فکری کنند. چهارم، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی که بازنمایی چهره واقعی امت اسلامی به‌عنوان امتی واحد و اخلاق‌محور، مقابله با روایت‌های تفرقه‌افکنانه و تولید محتوا درباره مشترکات امت از وظایف اصلی آنان است.

دکتر تسخیری با اشاره به مبانی دینی و تمدنی همگرایی در حج یادآور شد که قرآن کریم حج را «قیاماً للناس» معرفی می‌کند؛ یعنی نهادی برای برپایی جامعه و اصلاح امور امت. همچنین سنت نبوی و اهلبیت (علیهم‌السلام) حج را اجتماع جهانی مسلمانان و فرصتی برای تبادل تجربه، همپیمانی اخلاقی و تقویت اخوت اسلامی می‌داند. تاریخ اسلام نیز نشان می‌دهد که حج همواره کانون شکل‌گیری جنبش‌های اصلاحی، علمی و اجتماعی بوده است.

معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب در پایان تأکید کرد: اگر حج امسال با نگاه تمدنی و مسئولانه مدیریت شود، می‌تواند شکاف‌های سیاسی را کاهش دهد، وجدان جمعی امت را در برابر تجاوز و ظلم بیدار کند، نقش کشورهای خلیج فارس را از رقابت به همکاری تغییر دهد و ملت‌های مسلمان را به هویت مشترک خود بازگرداند. از همه مهمتر، تهدیدهای کنونی به فرصت‌های تاریخی برای وحدت و قوت امت اسلامی تبدیل خواهد شد و حج می‌تواند بار دیگر ثابت کند که امت اسلامی، با وجود تنوع قومی و فرهنگی، یک کتاب، یک قبله، یک پیام و یک سرنوشت مشترک دارد؛ و اگر بصیرت و شجاعت جمعی شکل گیرد، هیچ قدرتی قادر به شکستن این وحدت نخواهد بود.

لازم به ذکر است در ادامه این وبینار، شرکت‌کنندگان به بحث و تبادل نظر درباره چالش‌های موجود پرداختند. از جمله مباحث مطرح شده، نبود همگرایی میان کارگزاران داخلی، لزوم احترام به قوانین کشور میزبان، پرهیز از اقدامات تفرقه‌انگیز، و ضرورت نهادینه‌سازی فرهنگ تقریب در سازمان حج بود.
گفتنی است در وبینار تخصصی-تحلیلی با عنوان «دیپلماسی حج و همگرایی مسلمانان»، دکتر محمدمهدی تسخیری؛ معاون ارتباطات و امور بین‌الملل دانشگاه ادیان و مذاهب و دکتر حمیدرضا شریعتمداری؛ عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب و دکتر محمدعلی میرزایی؛ عضو هیئت علمی جامعه المصطفى العالمیه به ارائه سخنرانی پرداختند.