بازخوانی مقاصدی و تمدنی حج؛ از هویت انسانی تا توحید اجتماعی
دکتر محمدعلی میرزایی تبیین کرد؛
عظمت حج به این است که از طواف فردی به طواف اجتماعی برسیم، از توحید فردی به توحید اجتماعی برسیم و از طواف فرد به طواف امت برسیم.
به گزارش ادیان نیوز؛ در ادامه سلسله جلسات جهاد تبیین، وبینار تخصصی-تحلیلی با عنوان «دیپلماسی حج و همگرایی مسلمانان» در دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد.
در این وبینار، دکتر محمدعلی میرزایی، عضو هیئت علمی جامعه المصطفى العالمیه در ابتدای سخنان خود با طرح یک مقدمه تحلیلی، حج را آینهای برای سنجش وضعیت فکری، فرهنگی و تمدنی مسلمانان دانست و اظهار کرد: حج نمایندگی وضعیت و شبیه نبض و حرارتسنج و گویای عقلانیت و رشد یا انحطاط تمدنی ماست. از ادبیات و مدیریت حج و مدل حضور در آن، همه ضعف و قوت و بالندگی یا سستی الگوی تفکر و عمل ما قابل شناسایی است.
به گفته وی، کشورهایی که در سطح بینالملل از مدل ارتباطی موفقی برخوردار نیستند، این ضعف را در حج نیز آشکار میکنند و از همین رو، شناخت حج و الگوی فکری و عملی ما در آن، شاخص مهمی برای فهم نوع نگاه ما به انسان و جهان معاصر است.
میرزایی سپس با انتقاد از نگاه تقلیلگرایانه به حج افزود: متأسفانه ما یک نگاه تاریخی تقلیلگرایانه به حج داریم که باید معالجه شود. وی این پرسش را مطرح کرد که آیا حج صرفاً برای پر کردن خلأهای هویتی ماست و آیا تنها فرصتی است برای آنکه به دیگران خود را معرفی کنیم یا به شبهات پاسخ دهیم. او ادامه داد: در گذشته شاید حج را فرصتی برای معرفی خود و مذهب خود میدانستیم، اما اکنون وضع متفاوت است؛ در حج، رنگها و گرایشها و مذاهب باید در حقیقت توحید ذوب شوند.
وی در ادامه با اشاره به تفاوت میان «تقریب» و «وحدت» گفت: عنوان بحث ما بیشتر تداعیکننده تقریب است تا وحدت. باید از تقریب به سمت وحدت شیفت کنیم. البته هر وحدتی مقدمات تقریبی لازم دارد و ما نمیتوانیم ضدتقریبی یا غیرتقریبی باشیم، اما تقریب همچنان هویتهای جزئی و فتوایی و مذهبی را در خط مقدم نگه میدارد، در حالی که در امر توحیدی، حفظ این جزئیات دیگر لزومی ندارد. او تصریح کرد که همگرایی، بیش از آنکه مقصد نهایی حج باشد، مفهومی نزدیک به تقریب است، در حالی که حج دلالتی نامتناهی بر توحید دارد و از همین رو، سطح آن فرامذهبی است.
این پژوهشگر در ادامه، به نقش خطابهای قرآنی در فهم حقیقت حج پرداخت و گفت: اهمیت خطاب در قرآن امری بنیادین است. «یا أیها الذین آمنوا»های قرآن ناظر به ساختار جامعه ایمانی و عقلانیت ایمانی مخاطب است، اما «الناس» در قرآن دال بر جهانیت، عقلانیت و انسانیت است. عالیترین سطح خطاب در قرآن «الناس» است و هیچ عبادتی مانند حج بر «الناس» بنیانگذاری نشده است. وی توضیح داد که خطاب «یَا أَیُّهَا النَّاسُ» عالیترین سطح خطاب قرآنی را نشان میدهد؛ خطابی عمومی با عقلانیت مطلق، جغرافیای کامل و جهانیتی بینهایت. به باور او، علت آنکه این سطح از خطاب در باب حج آمده، آن است که حج شعیرهای انسانی و حتی بینالادیانی است، نه صرفاً بینالمذاهبی.
میرزایی با استناد به آیه «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبَارَکًا» تأکید کرد که خانه خدا پیش از آنکه به یک گروه یا امت خاص اختصاص داشته باشد، برای «الناس» وضع شده است. او همچنین با اشاره به آیه «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» گفت: دعوت به حج خطابی جهانی به همه انسانهاست و این نشان میدهد که پیامدهای حج مانند توحید، صلح، برابری و کرامت، مقاصدی جهانشمولاند.
وی افزود: هیچ شعیره دیگری در سطح جهانی، بهجز حج، وجود ندارد و گردآمدن امت از جغرافیاهای مختلف فرهنگی و سیاسی در یک نقطه، ذهن مفسر را به فهمی تمدنی از آیه «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» سوق میدهد.
وی با تأکید بر اینکه نگاه به انسان در حج نباید بر پایه تمایزات مذهبی باشد، تصریح کرد: نگاه ما باید به انسانها به عنوان انسان باشد، نه به عنوان شیعه یا سنی. حج برای این نیست که شما بروید مذهب خود را ترویج کنید یا مبلغ بفرستید. عظمت حج به این است که از طواف فردی به طواف اجتماعی برسیم، از توحید فردی به توحید اجتماعی برسیم و از طواف فرد به طواف امت برسیم. او افزود که حاجی باید پس از بازگشت از حج، نگاه متفاوتی به انسانها، اعم از همدین و غیرهمدین، پیدا کند.
دکتر میرزایی در بخش دیگری از سخنان خود، حج را توحیدیترین عبادت و بزرگترین نماد مبارزه با شرک دانست و با اشاره به آیه «أَنْ لَا تُشْرِکْ بِی شَیْئًا وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ» گفت: در این نگاه، توحید و شرک صرفاً مفاهیم انتزاعی و فردی نیستند، بلکه باری کاملاً اجتماعی دارند. او توضیح داد که اعمال حج را میتوان با دو رویکرد فردی و اجتماعی فهم کرد و اقامه اجتماعی عبادات، با ادای فردی آنها تفاوتی اساسی دارد. به گفته وی، این همه تأکید بر عبادت جمعی نشان میدهد که در اینجا تنها جمع شدن افراد مطرح نیست، بلکه امت طواف میکند، امت توحید میشود و امت حاجی میشود.
وی با بیان اینکه که گاه اثر یک رفتار درست و نجیبانه، از دهها سخنرانی و برنامه رسمی بیشتر است،تصریح کرد: اگر ایرانیها مدیریت کنند و نمادهایشان، از جمله زنان ایرانی، در حج درست رفتار کنند، حتی اگر هیچ کار تبلیغی مستقیمی انجام ندهند، تأثیر مثبت خواهند گذاشت. به گفته او، هر حاجی یک رسانه زنده و یک نماینده ناخودآگاه از فرهنگ، عقلانیت و شخصیت جمعی ملت خویش است و از همین رو، باید بر رفتار فردی حاجی ایرانی در مکه و تأثیر آن بر افکار عمومی جهان اسلام کار جدی صورت گیرد.
میرزایی در جمعبندی سخنان خود، نسبت به تقلیلگرایی در فهم حج هشدار داد و گفت: خطر اساسی آن است که حج به مجموعهای از حرکات فیزیکی، تکالیف فردی و برنامههای اجرایی فروکاسته شود. این نوع نگاه، نوعی سکولاریسم پنهان مناسکی ایجاد میکند؛ یعنی ظاهراً از دین و شعائر سخن میگوییم، اما در عمل، آن را از افق اجتماعی، تمدنی، اخلاقی و انسانیاش تهی میکنیم.
او تأکید کرد که حج باید با دغدغههای اجتماعی، با مسئله انسان، امت، همگرایی، آگاهیبخشی و افق اصلاح جهان اسلام پیوند بخورد.
وی، بر ضرورت گذار از «فقه خُرد» به «فقه مقاصدی و تمدنی» تأکید کرد و گفت: فقه مصطلح، با همه اهمیت و ضرورتش، برای تبیین همه اهداف کلان حج کافی نیست. آنچه امروز نیاز داریم، عبور از فقه خُرد به فقه مقاصدی و تمدنی است؛ فقهی که بتواند مناسک را در افق غایات بزرگتر بفهمد و احکام جزئی را در نسبت با مقاصد کلان سامان دهد.
او خاطرنشان کرد که در چنین نگاهی، احکام خرد حج باید در خدمت مقاصدی چون وحدت، کرامت انسانی، نفی سلطه، تقویت همگرایی، ارتقای عقلانیت جمعی و بازسازی تمدنی قرار گیرند. به گفته وی، بدون چنین تحولی، حج همچنان در سطحی پایینتر از ظرفیت واقعی خود باقی خواهد ماند؛ در حالی که در تراز قرآنی، حج یک مانور تمدنی، پدیدهای انسانشناسانه و بستری برای تولید قدرت نرم، نفی تفرقه و تحقق توحید اجتماعی است.
این استاد حوزه و دانشگاه برای روشنتر شدن این معنا به مثال نماز جماعت اشاره کرد و گفت: در یک نماز ساده درون یک شهر، با همه تأکیدی که بر نماز فردی شده است، وقتی نماز به صورت جماعت ادا میشود، هویت نماز، کارکردش و آثار اجتماعی، سیاسی و اخلاقی آن به توان بسیاری میرسد. بسیاری از احکامی که در نماز فردی است، در نماز جماعت تغییر میکند. وی سپس این پرسش را مطرح کرد که چرا در حج، که هدف اصلی آن انعقاد جماعت امت اسلامی است، نباید بسیاری از فتواها و نگاههای جزئی بازنگری شود. از نظر او، اگر هدف اصلی حج شکلگیری جماعت امت و تجلی توحید اجتماعی باشد، نمیتوان در سطح احکام خرد متوقف ماند و از بازاندیشی در نسبت میان احکام جزئی و مقاصد کلان سر باز زد.
میرزایی در ادامه، آیه «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» را از کلیدیترین مفاهیم قرآنی در فهم حج دانست و گفت: کلمه «منافع» به صورت جمع و نکره آمده و همین امر بر گستردگی، تنوع و بیکرانگی این منافع دلالت دارد. او تأکید کرد که نباید این آیه را صرفاً به دادوستد اقتصادی یا فروش کالا در موسم حج تقلیل داد. به گفته وی، منافعی که در حج محقق میشود، با خود این شعیره و با این تکوین اجتماعی و تمدنی تحقق مییابد؛ یعنی نفس اجتماع، مواجهه، خروج از حصارهای تنگ هویتی و زیست مشترک، خود منشأ منفعت است.
وی این منافع را در چند لایه توضیح داد و گفت: در سطح نخست، منافع هویتی و انسانی قرار دارد؛ حج انسان را از اَنانیت جزئینگر، قومینگر و خودبرتربینانه خارج میکند و این خود یکی از بزرگترین منافع حج است. در سطح دوم، منافع معرفتی و تمدنی قرار میگیرد؛ حج میتواند محل تبادل تجربیات، انتقال دانش، صورتبندی مسائل کلان جهان اسلام و بازتعریف نسبت دین و جامعه باشد. در سطح سوم، منافع اجتماعی و ارتباطی مطرح است؛ شکلگیری شبکههای ارتباطی گسترده میان ملتها، نخبگان، علما و کنشگران اجتماعی، از مهمترین منافع حج به شمار میرود.
وی همچنین به منافع اقتصادی و سازمانی و نیز منافع سیاسی و اخلاق عمومی اشاره کرد و گفت که حج میتواند به بزرگترین اندیشکده و کنگره سالانه برای فهم و حل مسائل جهان اسلام بدل شود.
دکتر میرزایی در بخش دیگری از سخنان خود، بر ضرورت بازنگری در الگوی حکمرانی و مدیریت حج تأکید کرد و گفت: این رویکرد بزرگ در سه سطح معرفتی، سازماندهی و فرهنگسازی قابل تحقق است. او توضیح داد که حج در هر سه سطح دانشی، سیاسی و عمومی نیازمند یک نهضت آگاهیبخشی است و یکی از مشکلات مهم آن، غلبه نقشههای جزئی بر نقشه کلی و فقدان نگاه تمدنی و جهانی در دستگاه فقاهت و مدیریت دینی است.
وی یکی از آفات مهم در این زمینه را «حکومتی شدن حج» دانست و افزود: وقتی کارگزار حج پیش و بیش از هر چیز بهعنوان نماینده یک دولت شناخته شود، دیگر نمیتواند آن نقش انسانی، مدنی و امتساز لازم را ایفا کند. به گفته او، حج قرآنی نیازمند ادبیات متفاوت، آدمهای متفاوت و زماندانان متفاوت است و اگر همه چیز از منظر بروکراسی، مأموریت اداری و نمایندگی رسمی فهم شود، بخش بزرگی از ظرفیت نرم و تمدنی حج از میان خواهد رفت.
او همچنین گفت: اگر عدهای ثابت، همواره در این میدان حاضر باشند و این فرصت معنوی و تمدنی به تدریج به یک شغل، امتیاز یا موقعیت تکرارشونده تبدیل شود، باید پرسید آیا حج را به حرفه بدل کردهایم یا همچنان آن را فریضه میدانیم؟ وی تأکید کرد که هرجا فریضه به منفعت پایدار نزدیک شود، از روح خود فاصله میگیرد و از ظرفیت تحولآفرینش کاسته میشود.
میرزایی در ادامه، رفتارهای مذهبگرایانه را یکی از مهمترین آفات حج دانست و تصریح کرد: هرچه درباره افق تمدنی حج سخن گفته شود، با رفتارهای نادرست و نابجا میتوان همه آن را تخریب کرد. وی رویکرد تبلیغی و ترویجی مذهبی در حج را خطرناک و چالشانگیز توصیف کرد و گفت: شبهههای مذهبی در حج نباید طرح شود، زیرا شائبه ترویج مذهبی و تضعیف «کلمهالسواء» اسلامی را به همراه دارد. او هشدار داد که اگر در گفتار رسمی و غیررسمی، هویتهای مذهبی جزئی در صدر قرار گیرند، طبیعی است که دیگران نیز همین چارچوب را مبنای قضاوت و مواجهه قرار دهند.
وی بار دیگر تأکید کرد: نگاه ما باید به انسانها به عنوان انسان باشد، نه به عنوان شیعه یا سنی. او همچنین خواستار پرهیز از هرگونه اقدام تفرقهانگیز، احترام به حساسیتهای جهان اسلام و بازنگری در مدلهای رایج از حج ابراهیمی و مفهوم برائت شد تا این مفاهیم در افق توحیدی، انسانی و امتساز بازخوانی شوند.
این استاد دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود، به رفتار فردی حجاج و نقش آن در تصویرسازی از یک ملت در حج اشاره کرد و گفت: حج فقط میدان کار مبلغین، مدیران و سخنرانان نیست. چهره یک ملت در حج را رفتار روزمره حجاج، اخلاق فردی، ادب اجتماعی، نحوه تعامل با دیگران، التزام به نظم، متانت، آرامش و کیفیت حضور عمومی آن ملت نیز میسازد.
لازم به ذکر است در ادامه این وبینار، شرکتکنندگان به بحث و تبادل نظر درباره چالشهای موجود پرداختند. از جمله مباحث مطرح شده، نبود همگرایی میان کارگزاران داخلی، لزوم احترام به قوانین کشور میزبان، پرهیز از اقدامات تفرقهانگیز، و ضرورت نهادینهسازی فرهنگ تقریب در سازمان حج بود.
گفتنی است در وبینار تخصصی-تحلیلی با عنوان «دیپلماسی حج و همگرایی مسلمانان»، دکتر محمدمهدی تسخیری؛ معاون ارتباطات و امور بینالملل دانشگاه ادیان و مذاهب و دکتر حمیدرضا شریعتمداری؛ عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب و دکتر محمدعلی میرزایی؛ عضو هیئت علمی جامعه المصطفى العالمیه به ارائه سخنرانی پرداختند.