تصوف تقريبی يا تفرقه انگيز؟!

ردنا (ادیان نیوز) – ما تصوف شیعه و سنی نداریم. تصوف، تصوف اسلامی است

این نکته بسیار مهمی است که بعد باطنی که در اینجا آن را تصوف می نامیم، حقيقتي است که می تواند شیعه و سنی را به هم پیوند بزند و بهترین وجه تقریب مذاهب و ادیان را به وجود آورد.

اما تصوف پس از تاثیرپذیری از جریانات سیاسی و استعماری از قرن دهم مقداری در ایران منحرف و بالطبع بدنام شد و متاسفانه بدنام ماند. و همچنان ما نمی توانیم چندان اسمی از تصوف بیاوریم، درحالی که مرحوم امام در بسیاری از کتب خود از تصوف نام برده و بعضی از بزرگان تصوف مثل ابن عربي را در آثار خود به بزرگی و عظمت ذكر كرده است؛ چون جریانات مخالف بسیاری دارد. به این ترتیب خیلی راحت این استعداد و ظرفیتی را که می توان از آن برای اتحاد استفاده کرد کنار گذاشته و از آن هیچ بهره‌ای نمی بریم.

دلیل ما برای این ادعا نیز این است که همه‌ی طرائق تصوف به وجود مبارک امیرالمومنین علیه السلام می رسد. احمد الغماری از بزرگان سادات غماری در کتاب «البرهان الجلی فی تحقیق انتساب الصوفیه الی علی» این مطلب را اثبات کرده است. یعنی نقطه مشترک تمام طرائق تصوف اسلامي این است که سر حلقه خود را امیرالمومنین علیه السلام می دانند.

یعنی چه شیعه و چه سنی متصوفه سندی که برای ریشه ها در کرسی نامه های خود ارائه می کنند خود را به امیرالمومنین علیه السلام متصل می داند.

اين خبر كه سوئد فرهنگ مكتوب 600 ساله خود را ديجيتالي كرده و در اختيار عموم قرار داده است، مي تواند درسي براي مسوولان فرهنگي ما و مديران كتابخانه ها و در رأس آنها وزارت خانه هاي مربوطه در بخش آموزش و ارشاد باشد. ما چه تلاش منظمي براي ارائه ميراث مكتوب خويش به صورت ديجيتالي كرده ايم؟

مي توانم بگويم، بخش بسيار محدودي از میراث ما، توسط مراكزي مثل نور در قالب سي دي يا وبسايت در اختيار عموم قرار داده شده و البته بابت آنها وجوهي هم دريافت مي شود. فكر مي كنم براي «ميراث» و تبديل آن به فايل قابل استفاده، نبايد هزينه اي پرداخت شود. استفاده از اين متون برای شناخت میراث ملی، تشويق مي خواهد و اولين قدم، قراردادن آنها به صورت مجاني است. طبعا هزينه اي است كه بايد دولت يا مراكز مشابه آن بدهند. این کارها کمک دولت را می خواهد.

تعداد قابل توجهي كتاب از ميراث كهن ما،‌ به شكل هاي مختلف در مراكز مختلف اسكن شده و خود مردم، آنها را در كانال هاي تلگرامي گذاشته اند تا بقيه هم استفاده كنند، اما نه کاری فراگیر است، و نه در يك جا در یک سامانه مشخص است که در زمان نیاز، بتوان به آسانی به آن دست یافت.

در بخش متون منظوم، وبسايت گنجور خدمت بزرگي كرده است، كاري كه مي بايست مراكز دولتي يا خصوصي متكي به منابع مالي قابل توجه انجام مي دادند. همين را هم بايد قدر دانست و تشكر كرد. قدم بزرگی برداشته شده است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا برخی از دایره المعارف ها یا کتابخانه ملی یا ارشاد باید این کار را می کردند. حالا هم وظیفه شان حمایت است.

در بخش تاريخ و شرح حال و متون ادبي كهن از قبيل دواوين و غيره، همچنان نيازمند يك كار بزرگ و سترگ و ملي هستيم. تواریخ عمومی، محلی، کتابهای شرح حال، و تمامی متون کهن ادبی که میراث اصلی ما هستند، می باید بدون فوت وقت، در یک وبسایت ملی و بزرگ، با بهترین کیفیت، برای عموم قابل ارائه باشند. برخی از تصحیح ها مشکل حقوقی دارند که باید حل کرد. برای مثال، آیا ما یک وبسایتی داریم که هر آنچه در باره تخت جمشید در همه زبانها نوشته شده، در آن قابل دسترس باشد؟ آیا وبساتی داریم که همه تواریخ محلی اصفهان، و هر آنچه در قرون گذشته در باره این شهر نوشته شده در آن قابل دسترس باشد. آیا این کار به اندازه زدن یک پل یا کشیدن یک خیابان در این شهر ارزش ندارد در حالی که هزینه آن هزار بار کمتر از زدن یک خیابان است.
در بخش نشريات تاريخ گذشته هم كار جدي صورت نگرفته است. مي شود گفت بسياري اسكن شده اما نرم افزارهاي موجود همچنان در ارائه يك پارچه آنها عاجز و مراكز هزينه لازم را براي ارائه آنها به صورت يك جا ندارند. باز هم مي شود گفت، مراكز مختلف، حجم قابل توجهي را اسكن كرده اند، اما در هاردها و سرورها بدون آن كه به صورت منظم و همراه با فهرست نويسي ارائه شود، مانده است. البته بخشي در خود كتابخانه ها اسكن شده و به صورت موردي قابل ارائه است.

همچنان از داشتن يك وبسايت كه بتواند همه فهارس نسخ خطي را تا به امروز معرفي كند و محل نسخه را نشان دهد، محروم هستيم. سالها پيش وبسايت آقابزرگ در يك اقدام قابل ستايش آغاز شد، عالی بود اما در یک محدوده متوقف ماند. سالها گذشته اما هیچ کاری برای تکمیل آن نشده است. كار بزرگ ديگر در تجمیع فهارس نسخ خطی توسط بخش خصوصي انجام شده، و اما متسفانه فقط متن چاپي آن ـ دنا و فنخا ـ انتشار يافت كه يك هزارم كار سامانه و رايانه را نمي كند.

و اما در ارائه اصل نسخ خطي، یعنی تصاویر خود نسخه ها، كه ميراث مهم ماست،‌ هزار و يك مشكل دارد. بدانیم روزي كه مرعشي و آستانه قدس، که جمعا نزدیک به چهل درصد از میراث ما در آنهاست،‌ تمام نسخ خود را به صورت فايل ديجيتالي در اختيار عموم مردم قرار دهند، روزي است كه مي شود گفت،‌ اندکی درك و شعور ما نسبت به ميراثمان بهتر شده است. هنوز به این «اندکی» نرسیده ایم. مراكز و کتابخانه های ديگر هم بايد اين كار را بكنند. هيچ كس تاكنون از پس اين دو مركز برنيامده و نخواهد آمد. کتابخانه ملي نسخه ها را ناقص و ضعيف گذاشته است. برای مثال مركز احياء‌ تراث،‌ همه اسكن كرده و راحت هم در اختیار می گذارد ـ با تقدیر از آنها ـ ولي يك جا روي وبسايتي نگذاشته و کتابخانه دیجیتال ندارد.

به نظر فقیر، می بایست واگذاری تصاویر ميراث خطي هم بدون گرفتن پول باشد، اما حتی با پول، باز بهتر از انجام ندادن است. روزهای آینده، خبرهای خوبی از کتابخانه مرکزی در این زمینه خواهیم داشت.

بخش مهمي از ميراث مكتوب ما اسناد تاريخي است. معاونت اسنادي كتابخانه ملي،‌ مقدار زيادي از اسناد را فهرست كرده و تصوير شماري را هم در وبسايت خود دارد. مسلما فهرست نويسي قدم اول و ارائه تصاوير آنها قدم بعدي و مهم و اساسی است. اين كارها، بسيار سخت است، اما نشد ندارد.

آیا می شود یک روزی اعلام کرد ایران هم میراث مکتوب هزار ساله خود را به صورت دیجیتالی در اختیار عموم قرار داده است؟