فرعون و موسی؛ پیروی از خطمشی کدامیک؟
یادداشت دکتر حمید بخشنده، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب؛
فلسفه مهم بعثت انبيا عليهمالسلام، طاغوتزدايى، آزادى و رهايى انسانها از قيد طاغوتها بوده است. برای تحقق این هدف بزرگ و دشوار، آنان برخوردار از منطق قابل فهم و معجزه روشنگر بودند.
ردنا (ادیان نیوز) – وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَي بِآيَاتِنَا وَ سُلْطَانٍ مُّبِينٌ؛ إِلَي فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ مَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ؛ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ. (هود، ٩۶-٩٨)
ترجمه: و به تحقيق ما موسى را با معجزه و براهين روشن به سوى فرعون و اشراف قومش فرستاديم، اما آنها از فرمان فرعون پيروى كردند، در حالى كه فرمان فرعون مايهٔ رشد نبود. در روز قيامت، فرعون پيشاپيش قومش حركت مىكند، پس آنها را وارد آتش مىسازد و چه بد جايگاهى است كه به آن وارد مىشوند.
فلسفه مهم بعثت انبيا عليهمالسلام، طاغوتزدايى، آزادى و رهايى انسانها از قيد طاغوتها بوده است. برای تحقق این هدف بزرگ و دشوار، آنان برخوردار از منطق قابل فهم و معجزه روشنگر بودند؛ در این آیه، درباره حضرت موسی(ع) میخوانیم: «أرسلنا موسى باياتنا و سلطان مبين». در نقطه مقابل او، فرعون قرار داشت؛ فرعون به دروغ اظهار میداشت كه من شما را جز به راه رشد هدايت نمىكنم؛ «و ما اَهديكم إلاّ سبيل الرشاد»(غافر، ٢٩).
این فریبکاری فرعون و نیز طاغوتهای دیگر از آن روست که انسانها فطرتاً خواهان سعادت، رشد و ترقی هستند و طاغوتها نيز از همين انگيزه فطرى سوءاستفاده مىكنند و مدعی آن میشوند که خواهان صلاح و ترقی دیگران هستند؛ اما آيه مزبور از سوره هود در این باره مىفرمايد: «و ما امر فرعون برشيد»، چرا که نشانه رشد برنامهها و قوانين آن است كه با حیات ابدی انسان نیز هماهنگ باشند و زمینهساز ورود انسان به بهشت شوند، نه دوزخ؛ آیه میفرماید: «وما امر فرعون برشيد يقدم قومه…فأوردهم النار».
حال ببینیم موضع مردم در این کشاکش چیست؟ در خور تأمل است که در ماجرای موسای برخوردار از آیات خدا و فرعون بهرهمند از ابزارهای سلطه، «گروهی از مردم» که از نظر طرز فکر و ارزشها همسو با فرعون بودند، و کسانی که منافع خود را در خطر مىدیدند، حاضر نشدند در برابر معجزات و منطق موسی تسلیم گردند؛ ولذا از فرعون پيروى كردند و به حضرت موسی(ع) اعتنایی نکردند. این موفقیت براى فرعون به سادگى به دست نیامد؛ او از هرگونه نیرنگ، توطئه و نیرویى براى پیشرفت اهدافش بر ضد حضرت موسى(ع) استفاده مىکرد.
گویی آن مردم روزگار فرعون هیچ درک و باوری راجع به این نکته نداشتند که فرعون مستکبر آنان را برای همیشه به سوی فرجامی تیره و تبهکارانه سوق میدهد. قرآن، کلام خدای حکیم، در این باره پيشاپيش خبر میدهد که در قيامت و حیات اخروی، گمراهان به مستکبران عصر خود میگویند که اگر شما مستکبران نبودید، ما میتوانستیم در راه درست سعادتبخش گام برداریم؛ اما مستکبران در پاسخ به گمراهان میگویند: آيا ما شما را از هدايتى كه به سراغتان آمد، بازداشتيم؟ بلكه شما خود گناهكار بوديد. آنگاه، گمراهان در پاسخ به آن مستکبران میگویند: نیرنگ شبانهروز شما موجب شد که ما در گمراهی به سر بریم و زندگی کنیم(سبأ، ٣١-٣٣).
باید گفت واقعیت تلخ جهان امروز ما نیز همین «نیرنگ پیوسته مستکبران» سلطهجو است که به طور منظم و مکرر از طریق «رسانههای جهانی» بروز و نمود مییابد. امروزه ما در پرتو ارتباطات گسترده در دهکدهای جهانی زندگی میکنیم و استعمار فرانو میکوشد با استفاده گسترده از رسانههای جهانی، ماهوارهها، شرکتهای فیلمسازی، شبکههای تلویزیونی و مطبوعات و… اهداف گوناگون از جمله اهداف سیاسی و فرهنگی، خود را تحقق بخشد.
در این تهاجم گسترده رسانهای، اندیشهها دستکاری میشود، ذائقه افراد راجع به سبک زندگی به صورت متفاوت با ارزشهای دینی و هماهنگ با ارزشهای قدرتهای استکباری تغییر مییابد و درنهایت، گروه کثیری بهویژه جوانان به انحرافهای اخلاقی مانند شهوترانی، میگساری، اعتیاد به مواد مخدر، و نیز انحرافهای سیاسی مانند حرکت و عمل در راستای اهداف آسیبزای مستکبران کشانده میشوند.
در عصر حاضر بهخوبی میتوان دید که ما، هم با تکثر فرعون در اروپا و آمریکا روبهرو هستیم، انسانهای شیکپوشی که برای حق ملتها هیچ جایگاه و ارزشی قائل نیستند؛ و هم با خطرناکترین فرعونها، که چنانچه ملتها به ابزارهای رسانهای و نظامی روز دارای قدرت بازدارنده مجهز نباشند، طبق تجربه آشکار همه ما، این فرعونها ویرانگرترین آسیبها و کشتارها را بر ملتها تحمیل میکنند. این دو نکته اخیر را هر انسان سلیمالنفسی بهراحتی تصدیق میکند. بدیهی است سرنوشت نهایی فرعونها و پیروان آنها در روزگار ما نیز همان سرنوشت فرعون مصر باستان و پیروانش خواهد بود و البته خوشبختىها و بدبختىهای آن جهان، بازتابی است از کارهاى آدمیان در این جهان.
به خاطر داشته باشیم که راه حق همچنان پایدار خواهد ماند. بنابراین، دقت کنیم که سکون و حرکت ما در چارچوب تبلیغات رسانههای مخالف با انقلاب اسلامی ایران و همنوا با اهداف مستکبران زیادهخواه نباشد.
منابع:
تفسیر نور، ج ۵، ص ٣٧٠.
تفسیر نمونه، ج ٩، صص ٢٧٠-٢٧٢.
استعمار فرانو، مریم حایک، صص ٣٢-٣٣.