نگذاشتند حتی یک شعبه به شیوه بانکداری اسلامی اداره شود

به گزارش خبرنگار ردنا (ادیان نیوز)، قانون عملیات بانکی بدون ربا که شامل ۲۷ ماده و چهار تبصره است در  هشتم شهریور سال ۱۳۶۲ تصویب شد و در ۱۰ شهریور ۱۳۶۲ به تایید شورای نگهبان رسید. از آن پس در تقویم ملی ایران، روز ۱۰ شهریور به نام روز بانکداری اسلامی نامگذاری شد.

به مناسبت این روز با «حجت الاسلام سیدمحمدضیاء فیروزآبادی»، استادیار دپارتمان اقتصاد دانشگاه مفید و کارشناس اقتصاد اسلامی درباره شاخصه‌های بانکداری اسلامی به گفتگو نشستیم که مشروح آن از نظر می گذرد؛

آیا بانک بدون ربا، بانک اسلامی است؟

تفاوت مشخصی بین بانکداری بدون ربا وب انکداری اسلامی وجود دارد. یک سوپرمارکتی را در نظر بگیرید. اگر این کاسب اهل ربادادن و رباگرفتن نباشد، به آن مسلمان نمی‌گویند بلکه بقیه رفتارهای او را هم رصد می‌کنند. او اگر اهل دروغ، کلاه برداری، گرانفروشي، کم فروشي و ساير محرمات كسب و كار باشد، متصف به وصف اسلامی نیست. هرچند یکی از کارکردهای بانکداری اسلامی نگرفتن ربا است ولي رعايت بقیه شاخصه هاي اسلامي از الزامات يك بانك اسلامي است. بانکی که ربا نمی‌گیرد بانک بدون ربا است ولی الزاما بانک اسلامی نیست. این بانک باید شفافسازی کند، در محاسبات بانکی کلاه سر مردم نگذارد و اصول دیگر قراردادها و معاملات اسلامي را رعایت کند تا اسلامی قلمداد گردد.

البته بانك اسلامي در مقام اهداف هم بانكي است كه به سمت عدالت اقتصادي و اجتماعي و رفع محروميت ها پيش مي رود. به عبارت ديگر نتيجه عملكرد بانك اسلامي هم، بايد در جامعه متبلور گردد. نمي توان ادعا كنيم داريم اسلامي عمل مي كنيم و با انواع ناكارآمدي ها و محروميت ها و فقرها و تبعيض ها و بي عدالتي ها مواجه باشيم.

بانک اسلامی چه شاخصه هایی باید داشته باشد؟

بانک اسلامی از نظر نظری و کارکردی تعریف‌ مشخصی دارد. بانک اسلامی بانکی است که علاوه بر ربوی نبودن، باید غرری نباشد، ضرري نباشد، نباید اکل مال به باطل در معاملات آن مشاهده شود، در آن اجحاف و خیانت در امانت نباشد. همه اینها جزء مبانی بانکداری اسلامی است. بانک اسلامی بانکی است که مو به مو دستورالعمل‌های اسلامی را عمل کند.

وقتی سپرده را مردم در بانک می گذارند، بانک را وکیل می دانند. من بانک را وکیل می کنم این 100 میلیون مرا بردارد، با آن سرمایه گذاری کند، حق الوکاله خود را بردارد و سود مرا بدهد. من که وکیل گرفتم باید بتوانم هر زمان به بانک رفتم صورت حساب را ببینم و بدانم بانک چه کرده است. اگر الان کسی به بانک مراجعه و بگوید تو با پول من چه کرده‌ای آيا بانك آمار فعاليت هاي انجام شده را به وي مي دهد؟ از طرفي ديگر بعد از چند سال كه پول فرد در بانك بوده است حال كه بخواهد پولش را خارج كنند، اصل پول را مي دهند و تمام! آيا اين وكيلي كه با پول فرد كار كرده است و چيزهايي خريده است، سرمايه اي ترتيب داده است، با مشاركت اين پولها زمين و ماشين آلات و …. خريداري كرده است، آيا نبايد به نسبت قيمت روز سرمايه خريداري شده به اين شخص پول برگرداند؟ در عرف آيا دو نفر كه شريك در يك سرمايه و دارايي مي شوند آيا بعد از چند سال پول اوليه را مي دهد و سهم شريك را مي دهد؟ يا آنكه به قيمت روز محاسبه مي كنند كه سهم شريك در سرمايه و دارايي چقدر است؟ چرا بانك هاي ما اينگونه عمل نمي كنند؟ آيا اين عمل عرفا و شرعا صحيح است؟

بانک اسلامی باید شفاف باشد، غش در معامله نداشته باشد، در محاسبات مالی واقع گرا باشد

گروهی معتقدند بانکداری یک عنوان جدید و غربی است و اسلام نمی تواند مدعی بانکداری اسلامی باشد. نظر شما چیست؟

این بحث مبنایی است. یک وقت است که ما می خواهیم یک موسسه یا کاراکتری را در مقابل بانک ایجاد کنیم و بگوییم این بانک یک چیز دیگر و بانکی که شما می گویید یک چیز دیگر است. در این شرایط شاید من هم موافق آنها باشم و بگویم اسلام مدعي این نیست که بخواهد مجموعه و سازماني جدید درست کند.

اما بحث ما این نیست که می خواهیم سازمان جدیدی بسازيم. اصل بانکداری مبتنی بر یک واسطه گری مالی است. یک واسطه گر از یک طرف بهره می دهد و از یک طرف بهره می گیرد و تفاوت این دو بهره، منفعت بانك مي شود. اين بانك داري متعارف و ربوي است حال ما می‌گوییم این واسطه گری مالی را كه مبتني بر قرض ربوی دادن و گرفتن است، تبديل مي كنيم به يك بانكداري مبتني بر عقود حقوقي و شرعي. شاید به ما بگویند شما وقتی این کار را می کنید این دیگر بانک نیست. خب این بانک نباشد، شما بگو موسسه مالی اسلامی. اما مهم برای ما کارکرد است. کارکرد آن وقتی بر اساس معاملات و عقود شکل گرفت همان واسطه گری می شود.

آنچه نياز جامعه مي باشد و بانك هاي ربوي دارند آن را رفع مي كنند، نياز به نقل وانتقال پول به سهولت و رواني است، این نياز را بانك ها درغرب با كمك قرض ربوی انجام مي دهند، حال ما همين نياز را مدعي هستيم با عقود مشاركت، مضاربه،‌ مرابحه و ساير عقود حقوقي و شرعي مي توانيم انجام دهيم.

اينكه اشكال شود اینچنين بانکي به معنای بانكداري متعارف نیست، مساله خيلي مهمي نيست، يك اشکال لفظي است، زيادي ملالغتی شدن است، مهم آنست كه بتوانيم سازمان بانك ربوي را به گونه اي اسلامي براي رفع نياز مردم و جامعه سازماندي كنيم و همان كارکرد بانك هاي ربوي را  ارائه نماييم،‌ البته با ويژگي هاي اسلامي.

برای مثال باز همان سوپر ماركتي را در نظر بگيريد که طبق تعريف عرفي سوپرماركت جايي است كه در آن پفك، بيسكويت، رب و غیره فروخته مي شود؛ اما امروزه در هر مغازه سوپر ماركتي چهارتا سبد میوه هم گذاشته اند، حالا بگوییم این سوپرمارکت نیست؟ عرفا اينگونه اختلافات پذيرفته شده است و خيلي پرداختن به اين لفظ بازي ها ثمره اي ندارد.

ما دنبال این هستیم که کارکرد مورد نیاز جامعه بشری را جواب دهیم و آن نیاز این است که پولهايی در یک طرف هست كه مازادند يا بلااستفاده و در طرف دیگر آدمهایی هستند که این پولها را می خواهند، براي نيازهاي روزانه يشان، تجارت، سرمايه گذاري و ….. این نیاز را می شود با الگوي بانكداري اسلامي جواب داد.

می گویند اگر بانکداری اسلامی امکان پذیر بود؛ روحانیون باید چنین بانکی را تاسیس می کردند

در راس هرم بانکی افرادی هستند که به تفکراتی که به دنبال بانک اسلامی به معناي واقعي هست، میدان نمی دهند یا جرات میدان دادن ندارند. شما وقتی می خواهید بانک بزنید باید ثبت بانک مرکزی بشوید. بر فرض اینکه همه شرايط را دارا باشيد تازه وقتی بانک می خواهد اسلامی عمل کند باید پشتوانه مالي محكمي داشته باشد. طبیعی است که در مسیر اجرا ممکن است با مشکلاتی روبرو شویم. ديكته نانوشته غلط ندارد، بنابراين ممکن است در مقام عمل در برهه اي از زمان بانک اسلامي ضرر بدهد. احتیاج به زمانی دارد که بتواند با بازخوردگرفتن از فعالیتهایش خود را در مقام اجرا اصلاح کند؛ نه اینکه دست از فعالیت بردارد.

در سال هاي دورتر، در يكي از بانك هاي مهم كشور جلساتی داشتیم که حاصل آن مصوبه اش اين بود كه به شعبه اي از آن بانك در شهر يزد زمان داده شود (مدت سه سال) بر اساس عقود واقعي اسلامي عمل كند. مثلا در عقد مشارکت واقعا در سود و زيان شريك باشد (نه مثل الان كه صوري عقد مشاركت منعقد مي شود). چرا سود را قطعی می کنید؟ بیايد واقعا سود را حساب کنيد و براساس آن عمل نماييد. (چه در اعطاي تسهيلات و چه در سپرده هاي سرمايه گذاري) اگر قرار است خانه ساخته شود، مشاركت در سرمايه گذاري يك كارخانه انجام شود، خريد لوازم زندگي و يا ….. همه دقيق بررسی شود و هرکسی سود و زیان را حقيقي خودش را بگیرد. این نمی شود که طرف چه سود کرده باشد چه ضرر بانك به سود خود برسد. این را در یکی از بانکها در چند ماه بررسی کردیم. قرار شد یک شعبه در یک استان مذهبی متولي اين امر شود. یزد انتخاب شد که هم مردمي مذهبی دارد و هم بازاری و تاجر زياد دارد. قرار شد شعبه منتخب آن بانک فقط بر مبنای بانکداری اسلامی عمل کند. اگر مشارکت است واقعا مشارکت باشد و اگر مضاربه است واقعا مضاربه باشد. مسوولان بلندپايه بانك هم پای همه چیز آن بایستند. بيش از هشت سال این مصوبه شده است. رئیس كل آن بانک هم گفت من حمایت می کنم ولي همين مقدار را هم انجام نداند. این بانک نزدیک 1300 شعبه در ایران دارد. هنوز جرات نکرده اند در یک شعبه این ضوابط را اجرا کنند. قرار بود بعد از سه سال نتیجه این شعبه بررسی شود و بازخورد آن براي اصلاح فرآيند به كارگرفته شود. حال شما مي گوييد چرا بانك اسلامي واقعي نداريم؟

یک زمانی که جناب آقای رئیسی در آستان قدس بود به دوستي گفتم خوب است که ایشان در آستان قدس این کار را انجام دهد. نمي دانم به ايشان رسيد يا خير ولي بي شك اطرافیان ابا داشتند از اين گونه اقداماتي كه به نوعي ريسك دارد. این کارها، جرات و پا به کار بودن می‌خواهد. همين الان دولت اگر حاضر شود يك شعبه، خوب دقت كنيد كه چه مي گويم، فقط يك شعبه از هزاران شعبه بانكي كه در كل ايران وجود دارد به رييس شعبه دستور دهد دقيقا مطابق اصول واقعي عقود شرعي عمل كند و با ماست‌مالي و قيد و بندهاي حقوقي راه هاي فرار از ربا را طي نكند، بعد از سه سال حتي اگر تماما ضرر بود دولت پاي اين عمل بايستد، مطمئن باشيد نتايج بسيار كاربردي و مفيدي حاصل خواهد شد ولي مطمئن هستم به همين اندازه هم جرات در اركان اجرايي وجود ندارد.

بانکداری اسلامی وقتی می خواهد به اصول عمل کند قطعا در ابتدا یک مشکلاتی خواهد داشت و اینطور نخواهد بود که بلافاصله از بانک ربوی جلو بزند. بانکهای ربوی به روز عمل می کنند. اما همین بانکهاي ربوي هم با سابقه طولانيي كه دارند مي بينيد كه هنوز مشکلاتی دارند و در مراحلي ابزارهاي خود را اصلاح مي كنند يا تكامل مي بخشند، مسائلي مانند كارت هاي اعتباري، اعتبار در حساب جاري و … به مرور و در مسير تكامل نظام بانكي بوجود آمد. در بانكداري اسلامي هم طبيعي است كه بايد فكر شود، هرچند كه تاكنون فكرهاي زيادي شده است وبه نتيجه نرسيده اما اميدواريم كه روزي شاهد عملياتي شدن و اجرايي شدن زحمات فراواني كه به صورت نظري در خصوص بانكداري اسلامي انجام گرفته است باشيم.

متاسفانه بشر تغییر شرایط جا افتاده را نمی پذیرد. وقتی شرایط موجود براي فردی راحت الحلقوم باشد؛ تغيير رويه هايي كه بدان عادت كرده، از زهر بدتر است. به همين دليل هیچ نهاد و ارگانی جرأت اجرای این گونه طرح هايي را نداشته است.