بهشت واقعیتی جدا از وجود افراد است؟

ردنا (ادیان‌نیوز)- نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین حمیدرضا شاکرین عضو هیات علمی گروه منطق فهم دین پژوهشگاه برگرفته از کتاب ارزشمند «زندگی در بهشت»

بهشت در عین اینکه تجسم عقاید حقه و کنشها و منش‌های صالح است واقعیتی عینی و خارجی است. برای روشن شدن این مطلب باید قدری دقیق‌تر در تعابیر اهل معرفت نگریست.

در تعابير اهل معرفت گاهي چنين يافت مي‏‌شود كه بهشت در انسان مؤمن است، نه اینكه انسان در بهشت باشد؛ یا اینکه بهشت قائم به انسان صالح است، نه آنكه انسان نيازمند بهشت و وابسته به آن باشد و مانند آن.

معنای درست قيام بهشت به انسان و استقرار آن در او، اين نيست كه بهشت نظير مفاهيم حصولي و صور ذهني قائم به نفس انسان و ذهن اوست؛ زيرا مفاهيم و معانی فاقد واقعیت و اثري در خارج از ذهن عالم‌­اند.

در حالیکه حقيقت بهشت، موجود عيني و منشأ آثار فراواني است. همچنین اينگونه نيست كه بهشت، نظير صورت‌هاي مثالي در رؤيا به مثال متصل انسان متكي است، نه مثال منفصل و براي ديگران قابل رؤيت نيست.

بنابراین اولاً، بهشت موجود خارجي است؛ ثانياً، آثار فراوان عيني دارد؛ ثالثاً مورد مشاهده ديگران قرار مي‏‌گيرد؛ ليكن زمام وجودي آن به اذن الهی در قلمرو اراده انسان مومن است به طوري كه با اراده وي يافت مي‌‏شود و دوام مي‏‌يابد.

نظير آنچه با اراده حضرت موسي(ع) يافت مي‏‌شد و دوام مي‌‏يافت، نيز مانند آنچه با اراده حضرت عيساي مسيح(ع)به اذن خدا خلق مي‏‌شد و در قلمرو اختيار آن حضرت قرار داشت.

مرحوم امين الاسلام طبرسي(قده) نیز در ذيل آيه (عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجيراً) بر آن می‌­شود که نهرهای بهشتی بدون کندن زمین؛ بلکه بر اساس اراده مومن و آنچه اوترسیم می­کند، بدون هیچ رنج وتلاش دشواری جاری می‌­شود.[۱] بنابراین جريان چشمه‌‏هاي بهشت در قلمرو اراده بهشتيان است نه اینکه مانند این دنيا، انسان تابع چشمه باشد.[۲]

حضرت امام خمینی (قده) نیز در این باره می­‌نویسند:

بعضى از اهل معرفت روايت نمودند از رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله راجع به اهل بهشت كه ملكى مى‌‏آيد پيش آنها؛ پس از آن كه اذن ورود مى‏‌طلبد وارد مى‌‏شود و نام‌ه‏اى از جناب ربوبيّت به آنها مى‏‌دهد بعد از آن كه از خداى تعالى به آنها سلام ابلاغ نمايد. و در آن نامه است براى هر انسانى كه مخاطب به آن است:

مِنَ الْحَىِّ القَيُّومِ الَّذى لا يَموُتُ الَى الْحَىِّ القَيُّومِ الَّذى لا يَمُوتُ. امّا بَعْدُ، فَانّى اقُولُ لِلشَّىْ‏ءِ كُنْ فَيَكُونُ. وَ قَدْ جَعَلْتُكَ تَقولُ لِلشَّىْ‏ءِ كُنْ فَيْكونُ. فقال صلى اللَّه عليه و آله: فلا يَقولُ احَدٌ مِنْ اهْلِ الجَنَّةِ لِلشَّىْ‏ءِ كُنْ الّا وَ يَكُون.[۳]

در عین حال ممكن است قيام بهشت به انسان، گونه­‌های ديگري نيز داشته باشد؛ اما به هر صورت این قیام به معنای نفی وجود و اثر خارجی و عینی آن نخواهد بود.

از طرف ديگر بر اساس حکمت متعاليه معاد حقيقي انسان همان نفس وي و ملکات و منشها و کنشهاي اوست كه توسط نفس به صورت عذاب و نقمت‌ها يا لذايذ و نعمتها تجسم مي­‌يابند.

بنابراين بهشت و جهنم در درون انسان نهفته است، لكن حجاب هاي دنيوي مانع توجه به آن است، چنان‌كه قرآن مي فرمايد: «لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْم حديدَ».[۴]

صاحب تفسير بيان السعادة نيز در تبيين اين مطلب مي‏گويد: «نفس انسان از جنبه‏‌هاي حيواني نمونه‌‏اي از دوزخ و انواع عذاب جهنّم است؛ اگر انسان واقعاً از خدا غايب و غافل باشد و از آخرت و ولايت منقطع گردد و ولايت را به طور كلي فراموش كند هم اكنون در دوزخ قرار گرفته و جهنّم بر او محيط است، و اگر از ولايت نبريده و به آن ايمان داشته باشد جهنّم بر او سرد و سلام خواهد بود و از انواع عذاب و آلام چيزي احساس نخواهد كرد»[۵]

[۱] طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏۱۰، ۶۱۷.

[۲] آیه الله جوادی آملی، توحيد در قرآن، ص ۱۵۳.

[۳] امام خمینی، آداب الصلوة، ص ۳۳، به نقل از: علم اليقين، ج ۲، ص ۱۰۶۱؛ نیز بنگرید: همو: شرح چهل حديث، ص ۴۷.

[۴] سوره حديد، آیه ۲۲؛ به راستی از اين ‏‏حال در غفلت بودى. و‏‏لى ما پرده از دیدگانت برداشتيم، پس امروز ديده­ات تيزبین شد.

[۵] بيان السعادة، ج ۳، ص ۲۱۰.