پریدن از روی آتش یادمان سیاوش یا توهین به زرتشتیان؟

به گزارش سرویس اجتماعی ردنا (ادیان‌نیوز)، دکتر کتایون مزداپور که زرتشتی نیز می‌باشد درباره چهارشنبه سوری در یکی از آثار علاوه بر زرتشتی ندانستن آن می‌نویسد که پریدن از روی آتش توهین به آتش است.

منبع: کتاب شمع و لنگری، کتایون مزداپور، نشر هیرمبا، صفحه 40

اما واقعاً اینطور است؟ آیا چهارشنبه سوری برای ما ایرانیان نیست؟

چهارشنبه ‌سورى، جشن ایرانیان در شبِ آخرین چهارشنبه سال شمسى كه برافروختن و پریدن از روى آتش مشخصه اصلى آن است. صرف‌نظر از مناسبات گوناگونى كه عوام براى چهارشنبه آخر سال قائل بوده‌اند (رجوع کنید به شهری‌باف، ج 4، ص 62ـ64)، درباره منشأ و نیز چگونگى نامگذارى این جشن، اطلاع روشن و مورد اتفاقى در دست نیست.

«سور» را در چهارشنبه‌سورى هم به معناى جشن و سرور و هم به معناى سرخ (رجوع کنید به دهخدا، ذیل «سور») دانسته‌اند (رجوع کنید به فره‌وشى، ص 430؛ هنرى، ص 69ـ71؛ پوركریم، ص 14ـ 15).

اگر چهارشنبه‌سورى را جشنى كهن و متعلق به دوران پیش از اسلام بدانیم، با دو مشكل مواجه خواهیم بود: اول اینكه ایرانیان قبل از اسلام، هفته نداشتند و هریك از روزهاى ماه را به نامى می‌خواندند (رجوع کنید به پورداود، ص100؛ فره‌وشى، همانجا). دیگر اینكه بی‌احترامى به آتش و پریدن از روى آن با سنّت زردشتیان سازگار نیست (رجوع کنید به پورداود، ص 102؛ د. ایرانیكا، ذیل مادّه).

ضمن آنكه در قدیم‌ترین اشاره به «شب‌سورى» در قرن چهارم در تاریخ بخاراى نرشخى (ص 37) نیز سخنى از چهارشنبه نیست. با این حال ممكن است چهارشنبه‌سورى، بازمانده و شكل تحول‌یافته‌اى از یكى از جشنهاى رایج در ایران باستان بوده باشد، از جمله گاهنبارِ هَمَسْپَتْمَدَم و نیز جشن نزول فروهرها كه شش روز پیش از فرارسیدن نوروز برگزار می‌شد (رجوع کنید به اوستا، ج 1، ص 594ـ596؛ فره‌وشى، همانجا؛ پوركریم، ص26؛ رجبى، ص 17ـ19) یا حتى جشن سده* (رجوع کنید به د. ایرانیكا، همانجا) كه احتمال آن بسیار كمتر است.

این فرض كه برافروختن آتش در این روز بازمانده سنّت اعلان سال نو با آتش‌افروزى بر بامهاست (رجوع کنید به آبادانى، ص 6) و پریدن از آتش، یادمان عبور سیاوش از آتش است (رجوع کنید به رضى، ص 96) نیز مطرح بوده است.

فشار و سخت‌گیری علمای متشرع در برابر جشن؟!

با وجود مشابهت‌هاى آداب و رسوم رایج در چهارشنبه سورى و جشنى به نام آخرى چهارشنبه (رجوع کنید به ماسه، ج 1، ص150، پانویس 5) كه در آخرین چهارشنبه ماه صفر از تقویم قمرى به‌ویژه در هند و پاكستان برگزار می‌شود (رجوع کنید به د.اردو، ذیل «آخرین چهارشنبه»)، بعید است‌كه این جشن چنان‌كه پنداشته شده است (رجوع کنید به د. ایرانیكا، همانجا)، دگردیسىِ چهارشنبه‌سورى در نتیجه فشار و سخت‌گیرى علماى متشرع بوده باشد (رجوع کنید به د. اردو، همانجا)، زیرا دست‌كم می‌دانیم كه در روزگار اقتدار كامل علما و فقهاى شیعه در عصر صفوى نیز این جشن به‌طور آشكار و عمومى برگزار می‌شده است (رجوع کنید به اولئاریوس، ص 77ـ 79؛ماسه، ج 1، ص 158) و از این‌رو به نظر نمی‌رسد كه این رسم هیچ‌گاه عملا ممنوع گردیده باشد.

در نخستین سال‌هاى پس از انقلاب اسلامى نیز هرچند برگزارى این جشن با مخالفت‌ها و احیانآ ممانعت‌هایى مواجه شد ولى این ممنوعیت‌ها امكان اجرا نیافت و به‌تدریج دولت از سخت‌گیرى خود در این باره كاست و اكنون بیشتر بر حفظ ایمنى و سلامت شركت‌كنندگان در جشن تأكید دارد، زیرا از اوایل دهه 1300ش كه حمل اسلحه ممنوع شده است، مردم به‌جاى شلیك تیر هوایى در چهارشنبه‌سورى، از انواع مواد محترقه و انفجارى به‌صورت ترقه و فشفشه استفاده می‌كنند (د.ایرانیكا، همانجا) كه این كار معمولا در هر سال با برخى سوانح و حوادث ناگوار همراه می‌شود.

آتش عفونت‌های زمستان را می‌برد

به گفته شمس الدین دمشقی (متوفی ۷۲۷؛ ص ۳۶۵ـ۳۶۶)، ایرانیان در جشن‌های خود هنگام شب آتش می‌افروختند و سپیده دمان آب می‌پاشیدند و می‌گفتند آتش عفونت‌هایی را که زمستان در هوا به جا گذاشته است از بین می.برد. یکی از این جشن‌های آتش، در آخر سال برگزار می‌شد که پس از ورود اسلام به چهارشنبه سوری بدل گشته و تاکنون پایدار مانده است.

منابع :

(1) فرهاد آبادانى، «چهارشنبه‌سورى و جشن نزول فروهرها»، در مجموعه مقالات چهارمین كنگره تحقیقات ایرانى، ج 2، به‌كوشش محمدحسین اسكندرى، شیراز: دانشگاه پهلوى، 1353ش؛

(2) اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور1384ـ1410/ 1964ـ1989، ذیل «آخرى چهارشنبه» (از مرزا هادى علی‌بیگ)؛

(3) اوستا، یشت‌ها، گزارش پورداود، چاپ بهرام فره‌وشى، تهران 1356ش؛

(4) آدام اولئاریوس، سفرنامه آدام الئاریوس: بخش ایران، ترجمه احمد بهپور، تهران 1363ش؛

(5) على بلوكباشى، «چهارشنبه‌سورى»، هنر و مردم، دوره جدید، ش53ـ 54 (اسفند 1345 و فروردین 1346)؛

(6) مهرداد بهار، جستارى چند در فرهنگ ایران، تهران 1373ش؛

(7) ابراهیم پورداود، آناهیتا: مقالات ایرانشناسى پورداوود، به‌كوشش مرتضى گرجى،11: «چهارشنبه‌سورى»، تهران 1380ش؛

(8) هوشنگ پوركریم، «آئین جشن چهارشنبه‌سورى در ایران»، هنر و مردم، دوره جدید، ش 77ـ78 (اسفند 1347 و فروردین 1348)؛

فرآوری محمد پناه زاده گله بان